Iz druge polovine 17. veka sačuvana su dva dragocena svedočanstva o komunikaciji i vezi bačkih Bunjevaca sa Vatikanom. O prvom pismu, iz 1668. godine, poslatom iz Baje i pisanom tzv. bosančicom (zapadnom varijantom ćirilice), već smo ranije pisali na portalu Ravnoplov (https://www.ravnoplov.rs/pismo-backih-bunjevaca-papi-iz-1668-godine/). Drugo pismo, nastalo devet godina kasnije u Somboru, pruža podjednako važan uvid u verske i društvene prilike toga vremena.
Pismo iz 1677. godine danas se čuva u Arhivu Kongregacije za propagandu vere u Rimu. Sačuvano je na italijanskom jeziku, moguće kao prevod originala načinjen po njegovom prijemu. Za domaću istoriografiju otkrio ga je 1914. godine dr Mihailo Gavrilović, tadašnji poslanik Kraljevine Srbije u Vatikanu, koji je ostavio mašinski prepis italijanskog teksta Srpskoj kraljevskoj akademiji.
Ovaj dokument upućen je papi Inoćentiju XI i datiran 1. marta 1677. godine u Somboru. Pismo je potpisalo dvanaest uglednih Bunjevaca i jedan franjevac. Iako je poslato iz Sombora, s pravom se pretpostavlja da potpisnici nisu predstavljali samo lokalnu zajednicu, već širi krug bunjevačkog stanovništva iz različitih bačkih naselja, slično kao i u slučaju ranijeg pisma iz 1668. godine.
Povod obraćanja papi bila je zahvalnost zbog imenovanja fra Matije Brnjakovića (1652-1707) za beogradskog biskupa, čija se nadležnost u to vreme prostirala i na područje Bačke. Novi biskup bio je potomak stare bosanske porodice Grubišić – Grubišević (kasnije Brnjaković, po Matijinom dedi Bernardu – Brnji), čije je nekadašnje plemstvo car Leopold I potvrdio 1659. godine. Pripadao je franjevačkom redu, što je za bačke Bunjevce imalo poseban značaj, a teologiju i filozofiju studirao je u Italiji.
Iako je za beogradskog biskupa imenovan još 1675. godine, u samom Beogradu boravio je relativno kratko – od 1679. do 1685. godine, povremeno obilazeći i Bačku. Pred ratnim zbivanjima Velikog bečkog rata sklonio se u Bosnu. Iako je formalno nosio titulu beogradskog biskupa više od tri decenije, u središte svoje biskupije nikada se više nije vratio, a preminuo je u Ankoni 1707. godine.
U tekstu pisma posebno se naglašava da je Matija Brnjaković poticao iz plemenite i ugledne kuće, te da je bio poštovan kako među hrišćanima, odnosno rimokatolicima, tako i među turskim vlastima u ovim krajevima. Potpisnici izražavaju uverenje da će njegov izbor doneti korist i duhovnu pomoć svim ovdašnjim hrišćanskim dušama.
Istovremeno, sadržaj pisma otkriva duboku teskobu katoličke zajednice u Bačkoj. Autori mole papu da im imenovanog biskupa pošalje što je pre moguće, naglašavajući da su bez njega „kao ovčice bez pastira“. Uz teške životne uslove pod osmanskom vlašću, u pismu se ističu i pritisci „šizmatika“, odnosno pravoslavnih, pri čemu se naglašava da je stanje postalo gotovo neizdrživo. Uprkos tome, potpisnici izražavaju spremnost da sve nedaće podnose do smrti, u ime očuvanja katoličke vere.
Pismo su potpisali: Đurađ Jurić, Tomaš Marković, Pavle Muždević, Nikola Kolarić, Martin (bez zabeleženog prezimena), Nikola Antunović, Josip Filipović, franjevac Franjo Zlačević,[1] Pavle Ivanović, Marijan Jurić, Đurađ Marković, Marko Stipanović i Ivan Juričić.
[1] Franjo Zlačević bio je 1674. godine, nakon smrti biskupa Matije Benlića, jedan od nekoliko franjevaca koje je provincijal Bosne Srebrene predložio kao moguće rešenje za budućeg beogradskog biskupa. Izabran je Brnjaković, a Zlačević je 1678. g. bio gvardijan franjevačkog manastira u Olovu.
U nastavku donosimo originalni tekst pisma na italijanskom jeziku, onako kako je sačuvan u arhivskoj građi Kongregacije za propagandu vere.
Padre Santo, con grand’ allegrezza restiamo sodisfatti e contenti tutti quanti christiani del rito romano che si troviamo in questo paese de Turchi nel Territorio di Backa nel luogo detto Sombor, quando habbiamo sentito, che la santità Vostra si è degnata con la Sacra Cong. haver misericordia e ricordarsi di noi minimi servitori, e farne il nostro vescovo, il quale noi grandemente desicleriamo, e questo è come ne ha detto il M.R.P.Vicario Apostolico che è fatto nostro vescovo Fra Mattia Bernacovich, quali siamo tutti contenti, e tutti ci siamo rallegrati, essendo il deto Mattia di casa nobile e conosciuta, e da christiani, e signori de Turchi per tutti questi paesi, altro non speriamo e desideriamo se non gran utile, et ai uto alle anime christiane della sua elettione. Per questo adesso con la presente humilmente e devotessimamente tutti quanti assieme supplichiamo che si contenti Vostra Santita e la sacra Congregatione mandarnelo quanto prima possono, perche habiamo nel popolo gran bisogno, tanto spirituale, tanto temporale, perche siamo senza nostro pastore come pecorelle senza custode, e la sua presta venuta sarà pace et utile alle anime christiane, e quanto piu starà fuori del vescovato, e se presto non verrà sarà danno e dispersione del popolo, diminutione e confusione all’ anime christiane per molte gravi ragioni e cause, che habbiamo e dai Turchi e dai scismatici a segno tale che non potiamo più durare, havendo il tutto provato, ma sopportiamo tutto e sopporteremo sino alla nostra morte per la santa fede cattolica, pregando sempre e da per tutto per l’esaltalione e propagatione della Santa Chiesa il Signore Iddio e la Beatissima Vergine, et alla Santita Vostra restiamo tutti prostrati in ginocchioni dimandi amo la santa benedittione, baciandoli santi piedi.
Di Backa di Sombor il primo marzo 1677.
Di vostra santita
lo Giorgio Jurich, affermo la suddetta scrittura
Io Tommaso Markouich, affermo etc.
Io Paolo Musdeuich, affermo etc.
Io Nicolo Colarich, affermo etc.
Io Martino, affermo etc.
Io Nicolo Antunouich, affermo etc.
Io Giuseppe Filippouich, affermo la suddetta scrittura.
E l’ altri che non sanno scrivere metonno la croce.
Fr. Francesco Zlacheuich Ordinis Minorum prot in originali.
Io Paolo Iuanouich, affermo etc.
Io Mariano Jurich, affermo etc.
Io Giorgio Marcouich, affermo etc.
Io Marco Stipanouich, affermo etc.
Io Giovanni Iuricich, affermo etc.
Sledi i prevod pisma na savremeni srpski jezik:
Sveti Oče,
Sa velikom radošću svi mi hrišćani rimskog obreda, koji se nalazimo u ovoj turskoj zemlji, na području Bačke, u mestu zvanom Sombor, ostali smo zadovoljni i utešeni kada smo čuli da se Vaša Svetost, zajedno sa Svetom Kongregacijom, udostojila da nam iskaže milosrđe i da se seti nas, Vaših najmanjih slugu, te da nam postavi našeg biskupa, za kojim silno čeznemo.
Kako nam je saopštio časni otac apostolski vikar, za našeg biskupa imenovan je fra Matija Brnjaković. Svi smo zbog toga veoma zadovoljni i iskreno smo se obradovali, budući da je pomenuti Matija iz ugledne i poznate porodice, poštovan kako među hrišćanima, tako i među turskim gospodarima širom ovih krajeva. Od njegovog izbora ne očekujemo i ne želimo ništa drugo osim velike koristi i pomoći za duše hrišćana.
Stoga sada, ovim pismom, svi zajedno, ponizno i najodanije molimo da se Vaša Svetost i Sveta Kongregacija udostoje da nam ga pošalju što je pre moguće, jer narod ima veliku potrebu, kako duhovnu tako i svetovnu. Nalazimo se bez svoga pastira, kao ovce bez čuvara. Njegov skori dolazak doneće mir i korist hrišćanskim dušama; što duže bude odsutan iz svoje biskupije, i ako uskoro ne dođe, to će biti na štetu i dovesti do rasipanja naroda, do slabljenja i pometnje među hrišćanskim dušama, iz mnogih teških razloga i uzroka koje trpimo kako od Turaka, tako i od šizmatika, do te mere da više ne možemo izdržati. Sve smo već iskusili, ali sve trpimo i trpećemo do same smrti za svetu katoličku veru, moleći se svuda i neprestano Gospodu Bogu i Presvetoj Devici Mariji za uzvišenje i širenje Svete Crkve.
A pred Vašom Svetosti svi ostajemo ničice, klečeći, moleći sveti blagoslov i ljubeći Vaša sveta stopala.
U Bačkoj, u Somboru, prvog marta 1677.
Vaše Svetosti:
- Ja, Đurađ Jurić, potvrđujem navedeni spis
- Ja, Toma Marković, potvrđujem itd.
- Ja, Pavle Muždević, potvrđujem itd.
- Ja, Nikola Kolarić, potvrđujem itd.
- Ja, Martin, potvrđujem itd.
- Ja, Nikola Antunović, potvrđujem itd.
- Ja, Josip Filipović, potvrđujem navedeni spis.
I ostali koji ne znaju pisati stavljaju krst
- Fra Franjo Zlačević, Reda male braće, kao u originalu.
- Ja, Pavle Ivanović, potvrđujem itd.
- Ja, Marijan Jurić, potvrđujem itd.
- Ja, Đurađ Marković, potvrđujem itd.
- Ja, Marko Stipanović, potvrđujem itd.
- Ja, Ivan Juričić, potvrđujem itd.
Navedeno pismo predstavlja neprocenjiv fragment povesnice bačkih Bunjevaca i svedoči o njihovom identitetu, duhovnoj postojanosti i istrajnosti kroz više od četiri veka prisustva na ovim prostorima.
Objavljivanjem izvornog teksta i njegovog prevoda nastojimo da ovaj dokument izvučemo iz arhivske tišine i učinimo ga dostupnim savremenom čitaocu, kao podsticaj za dalje istraživanje složenih identitetskih i istorijskih procesa u Bačkoj.
Milan Stepanović
