JEDAN VEK SOMBORSKE OPŠTE BOLNICE

Dvadeset i četvrtog maja 2025. g. navršilo se jedno stoleće od svečanog otvaranja i početka redovnog rada nekadašnje somborske Županijske bolnice „Kralj Aleksandar i kraljica Marija“, koja će, između 1929. i 1941. godine, imati status Banovinske bolnice. To je bilo prvo bolničko zdanje budućeg kompleksa somborske Opšte bolnice.

Najstariji pouzdan trag o postojanju bolnice u Somboru potiče iz 1749. godine, kada je gradski Magistrat tek proglašenog slobodnog i kraljevskog grada Sombora, u godišnjem izveštaju Kraljevskoj komori, osim ostalog (u čl. 44) navodi i da somborske bolnice (Nosocomium i Hospitalium) ne raspolažu bilo kakvim novčanim fondacijama za svoje izdržavanje, niti ih neposredno izdržavaju ovdašnja pravoslavna i katolička crkvena opština , koje o njima ipak brinu i pomažu ih putem dobrovoljnih priloga i crkvenih ubiranja. Ovo je prva pouzdana arhivska potvrda postojanja i rada bolnica u gradu, za koje možemo da pretpostavimo da su postojale i ranijih godina. Bolnice tog vremena, u narodu nazivane „špitaljem“, imale su drugačiju namenu nego u narednim decenijama i stolećima, te su predstavljale pre humanitarne nego zdravstvene ustanove i bile su namenjene za smeštaj starih i nemoćnih lica, beskućnika i ljudi sa težim telesnim manama ili duševnim oboljenjima, kao i siromašnih bolesnih lica koja nisu imala imovinu, niti dom.

Iste 1749. g. grad ima svog prvog službenog hirurga (ranara), a od 1766. g. i glavnog gradskog hirurga. Konačno, pod uticajem strogih odredbi Centralnog sanitetskog zakona iz 1770. godine, somborski Magistrat je, krajem 1777. godine, imenovao i prvog gradskog fizika (lekara) Martina Petera Krala, koji je trebalo da bdi nad ovdašnjim zdravstvenim prilikama i sprovodi sva naređenja viših vlasti (funkcija gradskog fizika postojaće u Somboru sve do početka Drugog svetskog rata). On je 1781. g. načinio i prve zvanične gradske statutarne odredbe.

Gradska bolnica je do 1779. g. bila koliko-toliko uređena, a nalazila se u iznajmljenoj kući Mihaila Hajoševića. Prema izveštaju iz 1802. i 1826. g. pouzdano znamo da se bolnica nalazila na kraju desne strane Grobljanske ulice (kasnije nazvane Ulica Sv. Roke – današnja Rade Končara) i da je bila u lošem stanju. Sve do poslednje četvrtine 19. veka bolnica je finansirana uglavnom putem dobrovoljnih priloga i zaveštanja građana Sombora.

Posle velikog požara iz aprila 1826. g. Gradska bolnica premeštena je na Apatinski put, na mestu gde se i danas nalazi njeno Neuropsihijatrijsko odeljenje. Smeštena u starim kućama ovog i (od 1853) susednog placa, bila je godinama u izrazito lošem i nefunkcionalnom stanju. Od 1872. do 1876. g. sagrađeno je na istom mestu novo gradsko bolničko zdanje, koje je 1898. g. imalo skroman kapacitet od svega 45 bolničkih postelja.

Početkom 20. veka grad i Bačko-bodroška županija, čiji je Sombor bio administrativno sedište od 1786. do 1929. godine, počinju da prave opsežne planove o izgradnji velike savremene bolnice sa 300 ležaja na prostoru Bajskog puta (Vojvođanske ulice). Izbijanje Prvog svetskog rata odložiće već razrađene planove za gradnju velike Opšte bolnice.

Izgradnja Županijske bolnice 

Nakon što su protutnjale četiri godine Velikog rata (1914-1918), Sombor se našao u okrilju prve zajedničke države Južnih Slovena – Kraljevine SHS (Jugoslavije). Kada se 8. juna 1922. g. kralj Aleksandar Karađorđević venčao Marijom, kćerkom rumunskog kralja Ferdinanda, Bačka županija odlučila je da primereno daruje kraljevski par, pa je ustanovljen i Odbor za dodelu svadbenog poklona. Član odbora bio je Somborac dr Milenko Petrović, zvanični županijski fizik (lekar), koji je predložio da se, kao svadbeni dar, u Somboru sagradi nova bolnica koja bi nosila ime kralja i kraljice. Kraljevski par se saglasio sa ovim predlogom i odrekao se svadbenog poklona na ime izgradnje bolnice. Odbor je prikupio tri miliona dinara, a Maršalatu dvora je za tu namenu uplaćeno još četiri miliona. Gradske vlasti su, početkom novembra 1922. godine, sa zadovoljstvom primile odluku Županije o izgradnji bolnice ocenjujući da će ona u svakom pogledu dići ugled grada Sombora i biti od neprocenjive koristi ne samo po grad, nego i po celu njegovu okolinu.

Posle opširnih konsultacija, dogovoreno je da plan izgradnje Županijske bolnice u Somboru načini nemački arhitekta dr Fridrih Simon Rupel, jedan od najistaknutijih projektanata bolničkih objekata u Nemačkoj s kraja 19. i s početka 20. veka, ujedno i profesor Tehničkog fakulteta u Hamburgu (dr Rupel bio je zagovornik i ključni akter u razvoju paviljonskog sistema bolnica). Detalje plana dr Rupela razradio je somborski inženjer Petar Građanski,  inspektor i šef Okružne građevinske sekcije u Somboru, odnosno glavni županijski mernik. Nakon toga, ministar narodnog zdravlja dr Slavko Miletić (sin nekadašnjeg vojvođanskog srpskog tribuna Svetozara Miletića) i načelnik Ministarstva dr Andrija Štampar, odobrili su planove za izgradnju nove Županijske bolnice u Somboru, pa je zidanje planiranog objekta moglo da započne.

Nova bolnica je, prema konačnoj odluci, trebalo da bude podignuta na Vojvođanskoj ulici (nekadašnjem Bajskom putu), na istom mestu gde je, dvadesetak godina ranije, i bila predviđena njena izgradnja – pored nekadašnje Kasarne Franje Josifa, koja je posle rata nazvana imenom Kralja Petra I. Do završetka radova, na izgradnju bolnice utrošeno je preko sedam miliona dinara (preko milion i po dolara po današnjem kursu). Kasnije je za opremanje bolnice utrošeno još oko četiri miliona dinara, a oprema je nabavljena na račun nemačkih ratnih reparacija.

Posao izgradnje novog bolničkog objekta dobilo je na licitaciji građevinsko preduzeće novosadskog inženjera Davida Dake Popovića – preduzimača, kasnije ministra kraljevske vlade, prvog bana Dunavske banovine, kraljevskog senatora, te pokretača i vlasnika novosadskog srpskog lista „Dan“. Nadzornik radova bio je činovnik Građevinske sekcije Ministarstva narodnog zdravlja Jovan Sigmund. Radovi na izgradnji Županijske bolnice počeli su na Mitrovdan (8. novembra) 1923. godine i završeni su 16 meseci kasnije, do kraja zime 1925. godine, a površina zgrade iznosila je 2.100 kvadratnih metara. Na radilištu je, u vreme izgradnje, stalno bilo zaposleno po 120 radnika.

Arhitektonski, novo zdanje je predstavljalo spoj stilova secesije i istorijskog akademizma, sa osnovom u obliku razvučenog ćiriličnog slova П (u čast tek rođenog prestolonaslednika i kraljevića Petra). Zgrada je imala dvospratno pročelje i dva velika jednospratna krila, kao i dva isturena manja bočna krila. Nakon sređivanja fasade, na spoljni (istočni) deo bočnog krila, koje gleda prema Vojvođanskoj ulici, stavljen je velik i vidan ćirilički natpis, ispisan tamno-zlatnim slovima: „Bolnica kralja Aleksandra i kraljice Marije“. Posle osnivanja Dunavske banovine (1929) dodata je ovom natpisu, ispred reči Bolnica, i reč Banovinska. Novo bolničko zdanje uređeno je po najvišim tadašnjim standardima i imalo je sopstveni vodovod, centralno grejanje, dovoljan broj ventilatora i aparata za hlađenje i pranje, savremeno opremljena kupatila itd.

Svečano otvaranje Županijske bolnice „Kralj Aleksandar i kraljica Marija“

U nedelju, 24. maja 1925. godine, organizovana je svečanost otvaranja Županijske bolnice. U Somboru se tim povodom okupilo oko deset hiljada građana, kao i stanovnika okolnih naselja, u prisustvu uglednih gostiju. Izaslanik kralja i kraljice bio je admiral Dragutin Prica, Kraljevsku vladu predstavljali su dr Slavko Miletić – ministar narodnog zdravlja, i dr Andrija Štampar – načelnik Ministarstva zdravlja, a podrazumevalo se prisustvo najviših županijskih i gradskih čelnika (velikog bačkog župana Milivoja Petrovića [rođenog brata književnika Veljka Petrovića] i somborskog gradonačelnika dr Đorđa Tomića, sa najbližim saradnicima), kao i sveštenstva svih ovdašnjih konfesija. Otvaranju somborske bolnice prisustvovala je i ekipa od devet stranih lekara – članova delegacije Higijenske sekcije Lige naroda, koja je tada boravila u poseti Kraljevini SHS.

Svečanost je počela popodne u 16:30 časova, a na pripremljenom zajedničkom oltaru ispred bolničkog zdanja obred crkvenog osvećenja obavili su, jedan za drugim, sveštenici pravoslavne, rimokatoličke i protestantske (evangeličke i reformatske) crkve, kao i judejski rabin. Goste i sve prisutne prvo je pozdravio inicijator izgradnje bolnice i županijski fizik dr Milenko Petrović, zahvalivši se kraljevskom paru i Kraljevskoj vladi na pomoći i podršci pri izgradnji nove bolnice, istaknuvši njenu veliku važnost za ovdašnje stanovništvo. Potom je admiral Dragutin Prica preneo pozdrave i najtopliju zahvalnost kraljevskog para na veličanstvenom znaku ljubavi naroda Županije bačke. Ministar narodnog zdravlja dr Slavko Miletić naglasio je, osim ostalog, tokom svoje duže besede, da je čovek najveća ekonomska vrednost, te se zbog toga i zauzeo za podizanje jedne ovakve ustanove za čuvanje narodnog zdravlja, koja će imati zadatak ne samo da leči, nego i da sprečava bolesti. U ime Kraljevske vlade dr Miletić je zatim svečano predao bolnicu narodu Bačke županije, sa željom da ovaj dom svesrdno prigrli, poželevši novoj ustanovi velik napredak i razvitak.

Usledio je obilazak sagrađenog objekta i Velike higijenske izložbe, u okviru koje je, u prostorijama bolnice, postavljen niz manjih pratećih edukativnih zdravstvenih izložbi, a u dve prostorije priređena je i etnografska izložba, sa preko 300 fotografija somborskog lekara dr Radivoja Simonovića, načinjenih po raznim jugoslovenskim krajevima, i sa primerima narodnih rukotvorina iz somborske okoline (staparski ćilimi). Tokom jednomesečnog trajanja izložbu je videlo 14.000 posetilaca.

Uveče je u tzv. kristalnoj sali somborskog hotela „Sloboda“ priređen veliki banket za oko 200 zvanica, kome su prisustvovali i izaslanik kraljevskog para admiral Prica, kao i strani lekari. O svečanosti su izveštaje već sutradan objavili beogradski listovi „Politika“ (vrlo iscrpno), „Vreme“ i „Pravda“, a nekoliko dana kasnije o tome je pisala i novosadska „Zastava“.

Za upravnika bolnice postavljen je dr Milenko Petrović, koga je, nešto ranije, u martu iste godine, za doprinos izgradnji Županijske bolnice u Somboru, kralj Aleksandar odlikovao Ordenom belog orla I reda (istovremeno su, iz istog razloga, odlikovani i inž. Petar Građanski – Ordenom belog orla III reda, nadzornik radova Jovan Sigmund – Ordenom Sv. Save V reda, veliki župan Bačke oblasti dr Milivoj Petrović – Ordenom Sv. Save III reda i Stevan Kupusarević, veliki županijski beležnik – Ordenom Sv. Save IV reda). Tri godine kasnije (1928) dr Milenko Petrović je, za besprekoran rad bolnice, odlikovan i Ordenom Sv. Save III stepena.

Jedno stoleće Opšte bolnice (1925-2025)

U prostoru novosagrađene Županijske bolnice „Kralj Aleksandar i kraljica Marija“ nalazili su se Školska poliklinika (specijalizovana za godišnje sistematske preglede učenika), Zubna školska poliklinika, Dispanzer za odojčad, Dispanzer za očne bolesti, Antituberkulozni dispanzer i Ambulanta za kožne i venerične bolesti, a u okviru bolnice, od jeseni 1925. godine, radio je i Državni higijenski zavod. Nova somborska bolnica tokom prvih godina postojanja (1925-1930) prevashodno se bavila preventivom i suzbijanjem bolesti, odnosno bila je namenjena prvenstveno polikliničko-ambulantnom, preventivnom i laboratorijsko-higijenskom radu. Sve do kraja te decenije u Županijskoj bolnici nije bilo ležećih bolesnika, koje će nova bolnica primati od 1930. godine, kada je dobila status Banovinske i nakon što je ugašena dotadašnja somborska Gradska bolnica na Apatinskom putu, čiji je bolnički inventar prenet u novu bolnicu.

Tokom 1934/35. g. sagrađeno je, uz zdanje Banovinske bolnice, i drugo bolničko zdanje – zadužbina imućnog somborskog zemljoposednika, počivšeg Stevana (Ištvana) Semzea, koji je namenski, za podizanje bolnice, gradu ostavio 547 kat. jutara zemlje. Nakon što je prodat posed zadužbinara, projekat nove bolnice načinio je Gradski građevinski odeljak, odnosno gradski inženjer Svetozar Krotin. Ukupna površina nove bolničke zgrade iznosila je 1.049,90 kvadratnih metara, a gradio je građevinski preduzetnik Đerđ Antal. Osnova zdanja ove jednospratnice, koja se nalazila tačno naspram bolnice „Kralja Aleksandra i kraljice Marije“, projektovana je u obliku slova E, a njena arhitektura bila je saobrazna arhitekturi ranije podignutog velikog bolničkog zdanja. U prizemlju bolnice nalazilo se hirurško odeljenje sa 14 bolesničkih soba i 44 postelje, kao i sa velikom savremenom operacionom salom, salom za porodilje i četiri kupatila. Interno odeljenje nalazilo se na spratu, sa 16 bolesničkih soba i 62 postelje, te sa sobama za medicinsko osoblje i poslugu, kao i pet kupatila. Devetog novembra 1935. g. zadužbina Ištvana Semzea počela je redovan rad, kada je u novu bolnicu smešteno prvih 60 bolesnika. Prema želji zadužbinara u bolnici su primarno lečeni siromašni stanovnici Sombora i okoline.

Naredne 1936. g. načinjen je Ugovor o regulisanju odnosa između Banovinske bolnice „Kralj Aleksandar i kraljica Marija“ i Zakladne bolnice Stevana Semzea. Upravnik obe bolnice bio je dr Milenko Petrović, a njen kapacitet iznosio je 300 postelja. U zdanju bolnice „Kralj Aleksandar i kraljica Marija“ smešteni su Dom narodnog zdravlja (Higijenski zavod i srodne ustanove), Školska poliklinika, Očno odeljenje, Odeljenje za venerične bolesti i Odeljenje za otorinolaringologiju, kao i prostorije za rendgen, pneumatoraks, elektrokardiografiju i diametriju. Hirurško i Interno odeljenje bili su smešteni u susednu Semzeovu zadužbinu, u kojoj su postojale i dve velike operacione sale i sala za porođaje. Zarazno odeljenje nalazilo se u posebnom omanjem paviljonu, iza Ekonomske zgrade, podignute 1926 (kasnije upravna bolnička zgarda). Banovinska bolnica u Somboru predstavljala je tada jedno od najsavremenijih bolničkih kompleksa u Kraljevini Jugoslaviji, sa centralnim grejanjem, aparatima za ventilaciju, vodovodom i higijenskim kupatilima. U njoj je svakodnevno u proseku lečeno oko 150 bolesnika, a još oko sto lica dolazilo je svakodnevno na ambulantno lečenje. Ukupno je somborska Banovinska bolnica imala devet zaposlenih lekara (pet bolničkih i četvoro u Domu narodnog zdravlja) i 18 stručnih medicinskih (milosrdnih) sestara, četiri činovnika, mehaničara za vodovod i centralno grejanje i pomoćno osoblje (tzv. posluga). Brojni zdravstveni stručnjaci iz zemlje i inostranstva posećivali su u to vreme somborsku Banovinsku bolnicu i najpohvalnije su se izražavali o njenom uređenju, radu lekara i nadzoru nad bolesnicima.

Početkom Drugog svetskog rata i okupacije oba zdanja somborske bolnice bila su devastirana u znatnoj meri, a većinu lekara okupacijska vlast je otpustila iz bolnice, dovodeći nove lekare iz Mađarske. Nakon oslobođenja grada, u oktobru 1944. godine, nekadašnja Banovinska bolnica je, krajem iste godine, postala deo vojnog Bolničkog centra br. 2 (koji je u svom sastavu imao sedam bolnica u gradu i okolini). U bolnici su tokom narednih nekoliko meseci isključivo lečeni ranjeni borci Crvene armije i jugoslovenske Narodnooslobodilačke vojske (tzv. Građanska bolnica privremeno je vraćena u prosrotije na Apatinskom putu). Do kraja juna 1945. g. predratna Banovinska bolnica vraćena je pod civilnu upravu. Njome je do 1947. g. rukovodio nekadašnji upravnik dr Milenko Petrović, a od 1947. do 1969. g. somborskom Gradskom bolnicom upravljao je dr Đorđe Lazić, u znatnoj meri zaslužan za njenu modernizaciju i uzrastanje (zvaničan naziv ustanove od 1956. do 1963. g. bio je Sreska, a od 1963. g. Opšta bolnica).

Tokom druge polovine 20. veka formirana su brojna nova specijalistička odeljenja, a u bolničkom kompleksu podignute su zgrade Specijalističkih ambulanti (1961) i Plućnog odeljenja (1968/69). Godine 1970. somborska Opšta bolnica imala je 19 radnih jedinica, od kojih su 14 bila specijalistička odeljenja. Od 1975. g. sve zdravstvene ustanove u Somboru (Opšta bolnica, Dom zdravlja, Zavod za zdravstvenu zaštitu i Narodna apoteka) objedinjeni su u jednu ustanovu, koja je dobila ime Medicinski centar „Dr Radivoj Simonović“ (nazvana po znamenitom somborskom lekaru i eruditi). Od 1977. do 1988. g. sagrađen je u bolničkom komplesku, prvenstveno sredstvima građana somborske opštine, nov veliki Hirurški blok (cena radova na njegovoj izgradnji prešla je iznos od 20 miliona dolara).

Višeugaonog (skoro kružnog) oblika, izgrađen kao četvorospratnica od betona i stakla, sa povezanim objektima, Hirurški blok je predstavljao savremenu građevinu, zvučno nazvanu „bolnica za 21. vek“. Uskoro će se ispostaviti da novo zdanje ima i niz propusta, od kojih je jedan od najvidljivijih termoizolacija. Odmah po završetku izgradnje u novi Hirurški blok, veličine 13.248 m², smešteni su Hirurško, Urološko, Ortopoedsko i Otorinolaringološko odeljenje, Intenzivna nega sa reanimacijom, Rendgenska i Hitna hirurška služba, te Prijem, Biblioteka i bolnička kantina, što je omogućilo proširenje drugih odeljenja u dosadašnjim bolničkim zgradama, kao i povećanje broja bolničkih postelja, uz poboljšanje uslova rada.

Tokom 1990-ih, u periodu ratova vođenih na prostoru dotadašnje zajedničke države, somborska Opšta bolnica ponovo je delimično imala i status ratne bolnice, u kojoj su 1991/92. g. lečeni lakši i teži ranjenici, mahom iz borbi na području istočne Slavonije. Od 1997. g. Medicinski centar postaje Zdravstveni centar, koji čine Opšta bolnica i Dom zdravlja. Tokom poslednje decenije 20. veka somborska bolnica radila je u izuzetno teškim uslovima (država je bila pod međunarodnim sankcijama), pa je zavisila u velikoj meri od pomoći u lekovima, hrani, neophodnom sanitetskom materijalu i medicinskim instrumentima, koju su dostavljali pripadnici srpske dijaspore u svetu, ali, u znatnoj meri, i međunarodne humanitarne organizacije.

Velike društvene promene u Srbiji dogodile su se u jesen 2000. godine, pa je nakon njih usledio završetak višegodišnje izolacije i povratak zemlje u međunarodnu zajednicu i institucije. To je pogodovao postepenom izlasku iz decenijske krize u svom elementarnom funkcionisanju, u kojoj se nalazilo somborsko zdravstvo tokom 1990-ih. Uz podršku i pomoć Vlade Republike Srbije i Ministarstva zdravlja, somborska bolnica bila je temeljno renovirana tokom 2006/07. godine. Od 1. jula 2009. g. Opšta bolnica „Dr Radivoj Simonović“ je, na osnovu republičkog Zakona o zdravstvenoj zaštiti, postala samostalni pravni subjekt i odvojila se od Doma zdravlja, čime je, posle skoro 35 godina, prestao da postoji dotadašnji Zdravstveni centar.

Druga i treća dekada 21. veka razdoblje su modernizacije i nabavke najsavremenije medicinske opreme, te je somborska Opšta bolnica time zakoračila u period svoje najbolje tehničke opremljenosti tokom prvog veka postojanja (od najvećeg značaja za stanovništvo Sombora i Zapadnobačkog okruga bilo je formiranje angio sale 2017. godine). Danas somborska Opšta bolnica ima status regionalne zdravstvene ustanove, sa 1.150 stalno zaposlenih (od kojih 191 lekar i 681 medicinska sestra ili zdravstveni tehničar).

Opšta bolnica „Dr Radivoj Simonović“ Sombor uvrštena je 2017. g. u program rekonstrukcije i adaptacije kompletne ustanove pod pokroviteljstvom republičkog Ministarstva zdravlja. Projekat podrazumeva izgradnju novog objekta, kao i kompletnu adaptaciju i rekonstrukciju starijih objekata u kompleksu bolnice na Vojvođanskoj ulici. U novi objekat, u koji bi, po prvim predračunima, trebalo uložiti oko 20 miliona evra, planirano je da se smeste sva odeljenja hirurških grana, operacioni blok (šest novih najsavremenijih operacionih sala), hirurška poliklinika, Radiološka služba, savremena centralna sterilizacija i vešernica. Njegova bruto površina (suteren, prizemlje i četiri sprata) treba da bude 8.193 m², odnosno 8.759 m² sa toplim vezama (natkrivenim hodnicima bez izlaganja atmosferskim uticajima), kojima će biti povezan sa postojećim Hirurškim blokom u nivou suterena, prizemlja i operacionog bloka. Budući objekat novog Hirurškog bloka i kompletna rekonstrukcija sadašnjeg (koji će postati Internistički blok, u kome će biti smeštena sva odeljenja internističkih grana, pa i Neurologija sa Apatinskog puta), kao i preseljenje svih odeljenja i službi iz bolnice na Apatinskom putu, te konačno objedinjavanje zdravstvene ustanove u jednu celinu, od izuzetnog je značaja kako za Grad Sombor, tako i za ceo Zapadnobački okrug. Projekat je, u trenutku pisanja ovog priloga, predat Ministarstvu za javna ulaganja na konačno odobrenje, posle koga će Grad Sombor, kao investitor, moći da pristupi raspisivanju javne nabavke za izvođača radova.

U drugi vek svog postojanja Opšta bolnica u Somboru stupa sa velikim i ambicioznim planovima, koji bi, ukoliko budu ostvareni, somborsku bolnicu učinili jednom od najsavremenijih i najopremljenijih regionalnih bolnica na prostoru AP Vojvodine.

Autor ovog priloga, povodom 100-godišnjice somborske bolnice, načinio je knjigu “Jedan vek somborske Opšte bolnice ‘Dr Radivoj Simonović’ (1925-2025)”, koja je objavljena u izdanju Opšte bolnice i UG “Norma” Sombor.

Milan Stepanović