STARE SOMBORSKE APOTEKE

Sombor je, do pred kraj Drugog svetskog rata, imao šest apoteka, od kojih je prva otvorena 1766, a poslednja 1920. godine. Zdravstvena prosvećenost ovdašnjeg stanovništva ranije je bila na niskom nivou, pa somborski gradski fizikus dr Martin Kral, u svom izveštaju ugarskom Kraljevskom namesničkom veću iz 1785. godine, beleži da somborski kako rimokatolici, tako i pravoslavni, nisu svesni šta je lekar, a šta lek, i radije se služe vradžbinama po uputstvu bajalica i berbera, a kad obole, da bi uštedeli novac, muče sami sebe, te bez lekarske pomoći i nege bespotrebno umiru. Stvari su se vremenom opravljale, pa je početkom 20. veka čak šest apoteka istovremeno i uporedo uspešno egzistiralo od svog posla.

Prema četvrtoj tački Elibertacione povelje carice i kraljice Marije Terezije, kojom je Sombor 1749. g. dobio status slobodnog i kraljevskog grada, ovdašnji Magistrat imao je pravo na izdavanje dozvola za otvaranje apoteke.

Petnaest godina kasnije (1764), grad je planirao da se posluži ovim pravom i da u Somboru bude otvorena prva apoteka (Pharmacopolium) i za tu potrebu odredio je kuću ovdašnjeg grčkog trgovca Demetra Paraskivije, koju je budući apotekar trebalo da preuredi za apoteku o svom trošku. Tim povodom javio se Magistratu apotekar Johan Ebner iz Beča, koji je zatražio i dobio dozvolu za otvaranje apoteke u Somboru, sa baštom za gajenje lekovitog bilja, ali Magistrat nije mogao da prihvati dodatne uslove koje je Ebner zatražio, pa je bečki apotekar na kraju, ipak, odustao od te namere. Iste godine grad je dobio još tri ponude za otvaranje apoteke, ali ni ovi uslovi, koje su postavljali apotekari, nisu bili prihvatljivi, te je konkurs ostao nezatvoren.

Dve godine potom javio se Magistratu apotekar Ferdinand Plank iz Osijeka, čiji su uslovi bili prihvatljivi i koji je udovoljavao svim zakonskim propisima (posedovao je univerzitetsku diplomu), pa je Magistrat, na sednici od 12. septembra 1766. godine, Planku dao koncesiju za otvaranje prve somborske apoteke, nazvane „Kod zlatnog lava“, smeštene u zdanju na čijem će mestu kasniji vlasnik ove apoteke Franc Tuner, 1838. g. sagraditi svoju skladnu i slobodnostojeću bidermajersku jednospratnicu (današnje zdanje Galerije Milan Konjović). Ipak, očekivani materijalni efekat otvaranja apoteke je izostao jer Somborci nisu bili naviknuti da lekove kupuju u apoteci, već su ih, po potrebi i preporuci, nabavljali od travara ili vidara. Već u oktobru 1767. g. bački komorski administrator Paul Krušper, čije se sedište nalazilo u Somboru, pisao je u svom dopisu o teškom materijalnom stanju somborskog apotekara Planka, koji od prodaje lekova jedva može da plati stan. Predlagao je da mu se da besplatan stan i godišnja nadoknada u žitaricama, ili da mu se da otpusnica za odlazak iz Bačke.

Između apotekara Planka i gradskog hirurga Bonđelija ubrzo je došlo do sukoba oko prava na spravljanje i izdavanje lekova. Pet godina posle otvaranja apoteke Ferdinand Plank je preminuo, pa je njegovu apoteku, isplativši 500 forinti Plankovoj udovici, preuzeo gradski hirurg Bonđeli. Magistrat je 1777. g. konstatovao da ova apoteka više ne radi, ali je već iste godine njen vlasnik postao Ignac Bileg, a njenom radu pomogla je uskoro kolonizacija Nemaca u vreme cara Josifa II, koje je trebalo snabdevati lekovima nakon napornog puta, koji je mnoge od njih oslabio i razboleo (osim toga, Nemci su već posedovali naviku snabdevanja lekovima putem apoteke). Apotekar je strogo morao da se pridržava propisanih cena i da jasno i vidno na receptu naznači cenu svakog izdatog leka. Kontrola rada apoteke bila je u nadležnosti gradskog fizika, koji je 1784. g. pregledao njeno stanje i rad i Magistrat izvestio da apoteka radi po propisima i da je dobro snabdevena propisanim lekovima, a sličan izveštaj napisan je i 1790. godine, kada je navedeno da je Bilegova apoteka dobro snabdevena i svim instrumentima i hemijskim rekvizitima.

Nakon što je Ignac Bileg preminuo, njegova udovica je 1792. g. prodala apoteku Martinu Tuneru, zajedno sa velikom baštom i zemljištem koje se protezalo duž današnjih ulica Laze Kostića i J. J. Zmaja. Martinov sin Franc podigao je novo zdanje na mestu starog, pomenutu bidermajersku jednospratnicu, u kojoj je bila smeštena i njegova apoteka „Kod zlatnog lava“. Ona je početkom 1860-ih prešla u posed apotekara Emila Galea, koji je od Tunerovih naslednika 1881. g. otkupio i celu zgradu. Vlasnici prve somborske apoteke u Tunerovom, odnosno Galeovom zdanju, kasnije su bili Stevan Mihajlović (uhapšen je na početku Prvog svetskog rata i njegova apoteka neko vreme nije radila), Smiljka Konjović i Jozef Valter, kome je apoteka konfiskovana 1944. godine, kada je pripojena vojnoj apoteci (apoteka se u to vreme zvala „Lav“), nakon čega je, posle 178 godina rada, prestala da postoji.

Druga somborska apoteka otvorena je 1820. godine, nakon dobijanja koncesije Kraljevskog namesničkog veća i bila je u posedu Aleksandra Peaka, sina dugogodišnjeg županijskog hirurga Johana Peaka. Imala je naziv „Kod Svetog Trojstva“ i nalazila se nadomak istoimenog trga, na početku Pašinog sokaka (današnje Dositejeve ulice), preko puta školskog zdanja, kasnije zdanja Gimnazije. Apoteka je promenila niz vlasnika, a početkom 20. veka premeštena je na Trg Sv. Đorđa, u palatu dr Sime Pavlovića, promenivši ime u „Varoška apoteka“. Njen vlasnik između dva rata bio je farmaceut mr Đorđe Đurica Antić, koji je apoteku, već u prvim danima nakon oslobođenja 1944. godine, poklonio Narodnooslobodilačkoj vojsci. Apoteka je postojala sve do pred kraj 20. veka, kasnije nazvana „Druga narodna apoteka“.

Molbu za otvaranje treće apoteke podnosi 1843. g. Janoš Šimonji, ali uviđa da treća apoteka ne bi imala uslove za egzistenciju, pa odustaje od zahteva. Potom sledi molba umirovljenog somborskog senatora Ivana Ambrozovića iz 1861. godine, koji želi koncesiju za otvaranje treće apoteke, što nije prihvaćeno zbog protivljenja vlasnika prve i druge apoteke (Emila Galea i Jožefa Alfeldija), ali i gradskog fizika Matije Slavija (on je u svom izjašnjenju konstatovao da svega oko 15% stanovnika Sombora odlazi kod lekara i kupuje lekove u apoteci, te je zaključio da su dve apoteke sasvim dovoljne i da bi u slučaju otvaranja treće apoteke jedna od njih morala ekonomski da propadne). Matija Slavi navodi i da su apoteke od snabdevanja dve gradske bolnice (na Apatinskom putu i u spratnici Ferenca Turskog) ostvarile promet koje se kreće od 600 do 800 forinti na godišnjem nivou. Odbijena je 1877. g. i molba iste sadržine farmaceuta Šandora Nadija iz Baje, a svoje mišljenje o njegovom zahtevu dao je i gradski fizik Đorđe Maksimović, koji je naveo da Somborci retko traže lekarsku pomoć, a još ređe se obraćaju apotekaru. Oni više koriste travare i bajalice. Razlog tome je primitivizam i nedostatak kulture, a ne siromaštvo kako se to do sada iznosilo. Takođe, naveo je i da somborske bolnice donose profit ovdašnjim apotekama od najmanje 333 forinte i 60 krajcara godišnje.

Treća apoteka, nazvana „Kod anđela“, uprkos protivljenju vlasnika prve i druge apoteke, gradskog fizika i nekih odbornika, otvorena je konačno 1882. g. i njen prvi vlasnik bio je Karlo Sauerborn, a nalazila se na uglu Školske ulice (danas Laze Kostića), preko puta kuće (kasnije palate) porodice Vajdinger. Već pet godina posle otvaranja ova apoteka počinje da menja vlasnike, sve do 1908. godine, kada dolazi u posed Samka Vuića, koji će biti njen vlasnik duže od četiri decenije, sve do nacionalizacije 1949. g. (tada će postati „Treća narodna apoteka“ i radiće do 1963. godine). Kasnije, početkom ovog veka, na istom mestu ponovo je otvorena apoteka, koja je nedavno zatvorena.

Početkom poslednje decenije 19. veka (1893) otvara se u Somboru i četvrta apoteka, čiji je vlasnik bio Ištvan Tarcai, a apoteka je ponela naziv „Kod svete Jelisavete“. Tarcai je punih 25 godina vodio ovu apoteku, koja se nalazila na tadašnjem Vencu Deak Ferenca (kasnije Stepe Stepanovića). Nakon što je 1918. g. prodata novom vlasniku, ova apoteka premeštena je na kraj desne strane Glavne ulice. Konfiskovana je za potrebe Narodnooslobodilačke vojske i Bolničkog centra br. 2 odmah nakon oslobođenja grada, u oktobru 1944. godine.

Tokom osam godine, od 1907. do 1915. godine, gradske vlasti odbile su čak 12 molbi za otvaranje pete somborske apoteke. Tek je trinaesta molba farmaceuta dr Aladara Erdeia, zeta nekadašnjeg velikog župana Ištvana Vojnića, bila prihvaćena, i on 1915. g. otvara apoteku „Kod zmije“ u prostranom prizemnom zdanju porodice Vuić, na uglu Bajskog puta (Vojvođanske ulice) i Venca Sečenji Ištvana (Radomira Putnika), na čijem će mestu, polovinom 20. veka, biti podignut Dom JNA. Posle Prvog svetskog rata dr Erdei je 1921. g. bio pobednik prvog Šahovskog prvenstva Kraljevine SHS, održanog u Celju, ali se već naredne godine preselio iz Sombora u Budimpeštu. Njegovu apoteku preuzeo je Zvonimir Novaković. a potom 1927. g. Bela Šamarjan, kome je apoteka konfiskovana 1947. godine, nakon čega je preseljena na Glavnu ulicu, gde je dobila ime „Prva narodna apoteka“.

Poslednja privatna apoteka u prvoj polovini 20. veka, nazvana „Kod zlatnog krsta“, otvorena je u Somboru 1920. godine. Nalazila se u posedu Aleksandra Đuričića, na Vencu Stepe Stepanovića, ali je već 1922. g. prešla u posed Lea Calera i bila je premeštena u obližnje zdanje, popularno nazvano „Korzo“, koje je bilo u posedu Nandora Falcionea, na uglu Dositejeve ulice i Venca Stepe Stepanovića. Od 1929. g. ova apoteka bila je u posedu Lasla Nađa. Uprkos činjenici da je bio Jevrej i da je rat proveo po zatvorima i logorima, apoteka mu je 1949. g. nacionalizovana i dobila je ime „Četvrta narodna apoteka“, kojom je do 1954. g. upravljao mr Đorđe Antić.

Pokušaj otvaranja i sedme gradske apoteke, tokom 1920/21. godine, nije uspeo, a posle višemesečnih natezanja sa gradskom upravom, kojoj nije bilo u interesu otvaranje još jedne apoteke, požarevački apotekar mr Sava Mundžić je, na kraju, odustao od te namere.

Sve somborske posleratne apoteke integrisane su 1963. g. u ustanovu nazvanu Centralna apoteka Sombor, kojom je, kao direktor, rukovodio Laslo Nađ, poslednji vlasnik apoteke „Kod zlatnog krsta“. Godine 1975, sa Opštom bolnicom, Domom zdravlja i Zavodom za zdravstvenu zaštitu, somborske apoteke postale su deo novoosnovanog Medicinskog centra.

Početak novog 21. stoleća doveo je do otvaranja niza novih, ali i propadanja ili zatvaranja nekih od ranijih somborskih apoteka.

O starim somborskim apotekama vrednu građu ostavio je ovdašnji apotekar, arhivista i publicista mr Đorđe Antić, koji je, sam ili u koautorstvu, bio i pisac većeg broja radova o prošlosti ovdašnjih apoteka. Ti radovi predstavljali su i primarni izvor za nastanak ovog priloga.

[Tekst o somborskim apotekama objavljen je u knjizi Milana Stepanovića Jedan vek somborske Opšte bolnice „Dr Radivoj Simonović“ i ovde je prenesen u celosti]