Naselje Kula – danas grad koji se geografski nalazi u samom središtu ili srcu Bačke, pod ovim imenom prvi put je zabeleženo u vreme osmanske uprave, u spisku poseda Kaločke nadbiskupije iz četrdesetih godina 17. veka, kada su njegove godišnje obaveze prema nadbiskupiji iznosile 12 forinti i jedan par čizama (ranije se pogrešno smatralo da ovaj zapis potiče još iz 1543. godine, ali je reč o dokumentu mlađem za čitavo stoleće). Iste obaveze posed Kula imao je prema nadbiskupiji i 1650. godine, ali je malo verovatno da su te dažbine mogle da budu naplaćene. U spiskovima poseda darovanih mađarskim plemićima, koji su zbog turske vlasti ostajali samo formalni, kao vlasnici Gornje i Donje Kule navode se 1652. g. Ferenc, a 1655. g. Adam Vešelenji.
Pretpostavlja se da se na mestu današnje Kule početkom 16. veka nalazilo naselje Varšeg, opustošeno tokom prodora Osmanlija početkom 1520-ih. Sam naziv „kula“, turskog porekla, upućuje na mogućnost da su se ovde nalazili ostaci nekadašnjeg utvrđenja.
Nakon povlačenja Osmanlija, Kula početkom poslednje decenije 17. veka ima status nenaseljene komorske pustare. Kao jedna od osam vojničkih pustara, 1720. godine pripadala je graničarima Podunavske vojne granice iz Petrovaradinskog Šanca (današnjeg Novog Sada). U izvornicima iz 1733/34. godine Kula se još ne pominje među naseljenim mestima Bačke županije.
Naseljavanje Kule započinje oko 1741. godine, kada se na pustaru, ponovo pod komorskom upravom, doseljavaju srpske porodice iz južne Bačke. Popis iz 1743. beleži 25 domaćinstava koja su posedovala 43 vola za jaram, 54 konja za vuču, 44 krave, petoro junadi, 16 jednogodišnjih svinja i 35 ovaca. Ostvarili su i prinose od 186,5 požunskih merova suražice – mešavine pšenice i raži, 38 merova ječma, 30 merova zobi, 24 merova prosa, 16 merova sirka i osam merova kukuruza (požunski merov je mera za oko 51,2 kg žitnog zrna).
Iste godine Kula ima i svoj prvi opštinski pečat, u čijem su središtu predstavljeni lopata (ili ašov), crtalo, klas pšenice i ralo. U spoljnom krugu nalazio se ćirilički natpis: „Сeло Кȣла 1741“.
Oko 1746. godine u Kulu je doseljeno 11 rusinskih porodica iz okoline Miškolca, na severoistoku Ugarske, a iste godine u selu je bilo 77 poreskih obveznika, na koje je Bačka županija razrezala godišnji porez u visini od 730 forinti. Popis iz 1752. godine beleži 76 kućnih starešina, koji su, osim jednog, bili pravoslavne veroispovesti.
Već 1748. godine Kula je postala sedište komorskog provizorata, koji je obuhvatao i naselja Vrbas, Kać, Temerin, Ker, Kucuru, Šove, Čeb i Pivnicu. U Kuli se 1763. godine nalazila rezidencija provizora (upravnika provizorata) i, kako je zabeleženo, „raskošna pivnica“. Godine 1768. u selu su živele 202, a 1773. godine već 251 srpska porodica.
Pravoslavna crkva Svetog jevanđeliste Marka podignuta je 1745. godine, na mestu starije crkve od zemlje i drveta, a proširena je 1769. godine, kada je dozidan toranj. Na njenom mestu podignuta je, između 1846. i 1852. godine, današnja crkva. Sačuvan je otisak crkvenog pečata iz 1825. godine, u čijem je središtu stojeća figura Svetog jevanđeliste Marka, sa ćiriličkim natpisom u spoljnom krugu: „Печатъ церкве кȣлске храма С. еvг Марка“. Rimokatolička crkva Svetog Đorđa podignuta je 1770. godine, a obnovljena i proširena 1828.
Pedesetih godina 18. veka započinje intenzivnije naseljavanje Mađara, a potom su, u vreme vladavine cara Josifa II (1780–1790), u Kulu kolonizovane i nemačke porodice, koje su osnovale deo naselja nazvan Nova Kula (Neue Kula). Prema popisu iz 1787. godine, u Kuli je bilo 486 kuća i 3.188 stanovnika. Naselju su pripadale i pustare Bandobra i Belanbrdo, kao i četvrtina pustare Mali Brestovac.
Obilazeći teren početkom 1780-ih, županijski inženjer Jožef Kiš uvideo je teškoće komorskog stanovništva sa stajaćim i podzemnim vodama u atarima naselja srednje Bačke (Torža – danas Savino Selo, Kucura, Crvenka i Kula), pa je 1785. godine projektovao jarak širine jednog metra, prokopan između Kule i Vrbasa, kojim je omogućeno odvođenje suvišnih voda u bazen Crne bare iza Vrbasa.
Jožef Kiš i njegov brat Gabrijel potom su projektovali veliki plovni kanal od Dunava kod Bačkog Monoštora do Tise kod Feldvara. Njegovo prokopavanje započelo je 1793. i trajalo do 1802. godine. Kanal je prolazio kroz Kulu, u kojoj je, do smrti 1800. godine, izvesno vreme živeo inženjer Gabrijel Kiš. Francov (danas Veliki bački) kanal nakon izgradnje snažno je doprineo ekonomskom razvoju Kule, naročito u prometu žitarica i stoke. Preko kanala su bila podignuta i dva visoka mosta.
Atar Kule prostirao se 1805. godine na 25.866⅞ požunskih jutara (od 1.100 kvadratnih hvati), od kojih je 10.062 jutra bilo oranica, 7.226 pašnjaka, 6.334 livada i 798⅛ vinograda; javni putevi zauzimali su 559 jutara, 427½ jutara činili su tok Francovog kanala i komorski službeni posedi, dok je 73½ jutra bilo barovito i močvarno zemljište; sama varošica prostirala se na 386¾ jutara.
Poveljom cara Franca I od 8. januara 1813. godine Kula je dobila status trgovišta (varoši), sa pravom održavanja četiri godišnja vašara. Iz iste godine sačuvan je otisak pečata sa štitom na kome su prikazani ralo, crtalo i klas pšenice, uz latinski natpis: „Sigillum reg. ca[mer]alis oppidi Kula 1813“.
U narednim godinama, između 1815. i 1827, carske cehovske privilegije dobili su ovdašnji grnčari, čizmadžije, opančari, čarapari, krojači, krznari, tkači, suknari, kovači, stolari, tesari, bravari, užari, bačvari (pinteri), kožari (štavljari), šeširdžije i sapundžije.
Prema podacima iz 1821. godine, u Kuli je živelo 2.530 Srba, 2.435 Mađara, 1.000 Nemaca i 15 Jevreja – ukupno 5.980 stanovnika. U naselju su, pored dve crkve, postojale i službene komorske zgrade, kao i ugledna pivara, čije je pivo uživalo dobar glas širom Ugarske.
Državni popis iz 1828. godine beleži u Kuli 788 kuća i 6.304 stanovnika, od kojih je 3.596 bilo rimokatoličke, 3.691 pravoslavne veroispovesti, dok je 17 stanovnika pripadalo judaizmu. U gradu je bilo 2.248 poreskih obveznika (među njima 837 porodičnih starešina), 15 trgovaca i 108 zanatlija: 26 u prehrambenoj struci (mlinari, pekari, mesari, voskari), devet u metalskoj (kovači i bravari), 41 u kožarskoj (kabaničari, sedlari, čizmari, cipelari, opančari, remenari, ćurčije i štavljači), 23 u tekstilnoj (krojači, tkači, užari, farbari i šeširdžije), sedam u građevinskoj i drvnoj (zidari, kolari i stolari) i dvoje u drugim strukama (lulari i češljari).
Srbi i Mađari u Kuli pretežno su se bavili zemljoradnjom, stočarstvom i vinogradarstvom (na Telečkoj visoravni istočno od naselja), pa je među njima bio znatan broj imućnih domaćina. Nemci su bili skloniji zanatstvu, a Jevreji trgovini.
Tokom revolucije 1848/49. godine došlo je do sukoba između Mađara i Rusina, u kojima je bilo i poginulih. Između 1860. i 1868. sprovedeno je uređenje urbarijalnih odnosa, a preostala sredstva nakon toga uložena su u fond za osnivanje obrazovnih ustanova.
Krajem 19. veka atar Kule prostirao se na 24.090 katastarskih jutara, od čega je 657 jutara bilo u opštinskom posedu. Najveći zemljoposednik bio je Adam Lelbah sa 2.045 jutara, dok su značajne posede imali i Đerđ Rac, dr Laslo Lelbah, Petar Lelbah, Kristijan Herman i Filip Mahmer mlađi.
U drugoj polovini 19. i početkom 20. veka u Kuli su radili brojni industrijski pogoni: parni mlin i pivara „Amon i drugovi“, fabrika vune i tkanina „Feješ i Nađ“, fabrika šešira „Kremer i Halm“, fabrika čepova „Klajner i Vencel“, kao i parni mlin „Gerber i Hak“. Izuzev njih, postojale su i fabrika plugova (1880), livnica i fabrika armatura (1882), fabrika svile (1892), drvna industrija (1904), fabrika štofa “Brendeker” i velika fabrika kože „Vighart“ Davida Dojča (1920).
Krajem 19. veka izgrađen je makadamski put Sombor – Kula – Vrbas – Bečej, a 1896. godine i železničke pruge Sombor – Bečej i Mali Iđoš – Bačka Palanka, koje su prolazile kroz Kulu.
U to vreme Kula je bila sresko središte, sa naseljima Crvenka, Stari i Novi Vrbas, Kerestur (danas Ruski Krstur), Kucura, Mali Ker (danas Bačko Dobro Polje), Torža (danas Savino Selo) i Veprovac (danas Kruščić). Kulski srez imao je 1900. godine 47.205 stanovnika i prostirao se na 98.939 katastarskih jutara.
Prema popisu iz 1900. godine, Kula je imala 1.600 kuća i 9.174 stanovnika: 3.749 Mađara (40,86%), 2.740 Nemaca (29,87%), 2.344 Srba (25,55%), 304 Rusina (3,31%) i 37 ostalih. Po veroispovesti, bilo je 5.924 rimokatolika, 2.330 pravoslavnih, 287 grkokatolika, 243 evangelika, 175 reformata, 170 Jevreja i 45 ostalih.
U naselju su delovali sreski sud, upravne službe, javnobeležnička kancelarija, pošta, telegraf, poreska uprava i železnička stanica, kao i brojna društva: Građansko čitalačko društvo, Narodni krug, nemački „Volksverein“, Katoličko radničko društvo, Zanatsko udruženje, Esnafski krug i dva pevačka društva. Od 1904. do 1919. godine zvaničan naziv Kule bio je Bač Kula (Bačka Kula).
U Kuli su rođeni Karlo Bijelicki (1813–1878), osnivač prve gradske biblioteke u Somboru (1859), i Isidor Bajić (1878–1915), istaknuti srpski kompozitor, pedagog i melograf.
Posle Prvog svetskog rata Kula ulazi u sastav Kraljevine SHS. Popis iz 1931. godine beleži u gradu 10.314 stanovnika (5.740 katolika, 3.429 pravoslavnih i 355 evangelika, dok je 890 stanovnika pripadalo drugim veroispovestima). Kulski srez imao je tada 53.479 stanovnika.
Nakon Drugog svetskog rata dolazi do značajnih demografskih promena: na mesto raseljenog ili interniranog nemačkog stanovništva, 1946. godine kolonizovana je 351 porodica (348 iz Crne Gore i tri iz drugih krajeva). Prema popisima, Kula je imala: 1948 – 10.704 stanovnika; 1953 – 11.733; 1961 – 13.609; 1971 – 17.245; 1981 – 18.847; 1991 – 19.311; 2002 – 19.301; 2011 – 17.866; a 2022. godine 14.873 stanovnika.
U posleratnom periodu u Kuli su radila značajna industrijska preduzeća: fabrika armature „Iskra“ (sa oko 1.000 radnika), fabrika vunenih tkanina „Sloboda“ (sa oko 700 zaposlenih), preduzeće za preradu kože „Eterna“ i fabrika nameštaja „Josip Kramer“. Postojalo je i autobusko preduzeće „Kula-trans“, kao i hotel „Vojvodina“ sa depandansom „Zelena bašta“ čija se terasa nalazila na obali Velikog bačkog kanala.
Pre Drugog svetskog rata u Kuli je, pored osnovnih, postojala i Građanska škola, dok su nakon rata otvorene Ekonomska škola i Škola učenika u privredi.
Opština Kula danas je deo Zapadnobačkog upravnog okruga sa sedištem u Somboru, a obuhvata naselja Sivac, Crvenka, Nova Crvenka, Lipar, Kruščić i Ruski Krstur. U gradu rade predškolska ustanova, dve osnovne i jedna muzička škola, kao i Srednja tehnička i Ekonomsko-trgovinska škola.
Od 2012. godine Kula ima i svoj zvanični grb grada u kome su sačuvani elementi najstarijeg simbola Kule iz 1741. godine.
M. S.
