Tokom jednog i po veka turske uprave (1541–1687), Sombor je izrastao u regionalno, odnosno nahijsko sedište, sa geografski najvećim i demografski najbrojnijim područjem u Segedinskom sandžaku i celokupnoj tadašnjoj Bačkoj. U tom razdoblju oblikovana je urbanistička osnova iz koje se grad kasnije širio u sva četiri pravca. Razvitak trgovine, zanatstva, polјoprivrede, kao i prvih – tada još samo islamskih duhovnih i prosvetnih ustanova – utemelјen je takođe u to vreme, a to će kasniji stanovnici Sombora primati kao zatečenu ili prirodnu činjenicu.
Oko somborske tvrđave pedesetih godina 16. veka nastala je ovdašnja kasaba. Somborski muslimani imali su 1560/61. godine svega jedan mesdžid, odnosno malu bogomolјu bez minareta, ali je već na popisu iz 1570. godine zabeležena Mahala Časne džamije, što svedoči o tome da je u gradu, do tog vremena, očito već postojala i prva džamija. Na popisu Sombora iz 1578. godine u kasabi je bilo šest islamskih sveštenika (dva imama, hatib i tri mujezina), kao i tri derviša. Zapis znamenitog turskog putopisca Evlije Čelebija beleži oko 1665. godine u Somboru, koji imenuje kao „šeher“ (veliki grad), čak 15 islamskih bogomolja – pet džamija i devet mahalskih mesdžida, a veličinom su se isticale džamije Išri-paše i njegovog oca Mutedein-paše.
Osim džamija i mesdžida, u Somboru su 1665. godine postojale i dve derviške tekije, šest islamskih osnovnih škola i dve medrese. Sve to ukazuje na činjenicu da je u gradu postojao razvijen islamski duhovni život, što potvrđuju i podaci o somborskim prepisivačima dela u arabičkim rukopisima.
Da već na početku turske uprave među ovdašnjim islamskim stanovništvom nije bilo samo prostih vojnika i zanatlija, već i učenih pojedinaca, govori podatak da je Memi, sin Ferhada, u Somboru 1558. godine prepisao arapskim pismom rukopis knjige „Rasprava o moralu“ nepoznatog autora. To ukazuje da je u gradu, verovatno, već tada postojala i derviška tekija, koje su, kao središta islamske vere i kulture, obično građene na ulazu u naselјe i često su predstavlјale prvo sagrađeno zdanje u kasabi, ujedno služeći i kao mesto za prenoćište ili odmor putnika namernika.
Na isti način nastao je i jedan od prepisa književnog dela Mustafe Šamija „Tumačenje Atarove Knjige pouka“, koju je na persijskom i turskom jeziku, u kasabi Sombor 1049. godine po hidžri (1639), prepisao Muhamed Belgradi. Somborac Sunulah, sin Abdulaha Bošnjaka, kasnije nastanjen u Đuli, prepisao je 1680. godine „Glosu na Taftazanijevo tumačenje Nesefijeva dela iz dogmatike“ Ramadana, sina Muhameda al-Hanafija.
Iz Sombora je starinom bio i Osman, sin Ahmeda, sina Balijevog, sina Muhamedovog, sina Hamze Sonborija (Somborca), koji je iste godine, u medresi Husreviji u Sarajevu, prepisao „Glosu Ibn Malakovog dela iz šerijatskog prava ‘Al-Manar’“.
Istaknuti islamski mislilac, naučnik i sufi-mistik šejh Abd al-Gani ibn Ismail al-Nablusi, rodom iz Damaska (1641–1731), bio je u prepisci sa šejhom (vrhovnim muftijom, poglavarem uleme) Salehom iz Sombora, kome u februaru 1684. godine piše pismo sa razmišlјanjima o pobožnosti i kajanju, a u septembru iste godine šalјe mu pismo sa kratkim napomenama o prolaznoj prirodi sveta. Vredno je pomena da je šejh Abd al-Gani bio u prepisci i sa vodećim islamskim misliocima iz Kaira, Medine, Vana, Istanbula, Jedrena i Tekirdaga, što dodatno osvetljava rang somborskog sagovornika.
Poreklom iz Sombora bio je i jedan učeni turski zvaničnik, koji je u mladosti proučavao šerijatsko pravo i gramatiku turskog jezika. U svojoj kratkoj rukopisnoj biografiji, u kojoj mu ime nije navedeno, kaže da je mesto njegovog rođenja bio „jaki grad Sombor“ u Jegarskom pašaluku (Sombor je do 1610. g. pripadao Budimskom pašaluku, a od te godine bio je pod nadležnošću Jegarskog pašaluka). On beleži da se još u detinjstvu sa ocem preselio iz Sombora u tvrđavu Čanad, u Temišvarskom pašaluku.
Ovo su samo sačuvani i pronađeni fragmenti o Somboru kao središtu islamske misli u razdoblju turske uprave (onih drugih – nenapisanih ili nerponađenih – svakako je daleko više). Duhovni profil Sombora u ovom periodu očito je značajno nadilazio lokalne okvire, o čemu svedoče medrese, tekije i bogata prepisivačka delatnost. Postojanje obrazovanih pojedinaca koji su u 16. i 17. veku prepisivali dela iz islamske filozofije, morala i šerijatskog prava, te održavali živu korespondenciju sa vodećim misliocima iz Damaska i Istanbula, potvrđuje da je Sombor još tada bio važno kulturno čvorište i grad koji je negovao visoke standarde pismenosti i učenosti.
Milan Stepanović
