Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

STAPAR – NAJVEĆE SRPSKO SELO U BAČKOJ

Komorska pustara Stapar (danas selo 10-tak kilometara južno od Sombora) zapisana je sa ovim imenom najranije u poslednjoj deceniji 17. veka, ubrzo nakon povlačenja Turaka iz Bačke. Nastala je na mestu srednjovekovnog naselja Sentpal (Sv. Pavle), koje se beleži u Bačkoj županiji još krajem XII veka. U tursko vreme, na ovom mestu se nalazilo naselje Pavlovci, u kome je 1570. g. zabeleženo 12 srpskih porodica. Stapar je 1702. g. među 28 pustara koje su dodeljene somborskim graničarima, a nakon razvojačenja Sombora (1745), ponovo je pripao Komorskoj upravi.

Pustara Stapar (u sredini mape) 1746. god.
Opis pustare Stapar iz 1746. god.

U opisu pustare Stapar iz 1746. g. navodi se da je udaljena od Sombora dva časa i da na pustari postoje ostaci crkve, tekuće vode i uređeni salaši somborskih graničara. Ovde je moglo da se naseli 50 domaćina i da bude zasejeno 325 njiva jesenjih, a 140 njiva prolećnih useva (po 40 njiva ječma i zobi i po 30 prosa i kukuruza). Pašnjaci su mogli da ishrane 300 grla stoke, a livade su davale 450 plastova sena. Procena godišnjih prihoda iznosila je 422 forinte i 15 krajcera, a vrednost pustare procenjena je na 8.445 forinti.

Ovde je u proleće 1752. g. naseljeno srpsko stanovništvo iz obližnjih podunavskih naselja Bokčinović i Vranješevo, koje je silom preseljeno zbog gusarenja po Dunavu, davanja utočišta razbojnicima i suprotstavljanja županijskim vlastima. Posle preseljenja, Staparci su dobili garancije komorskog administratora barona Redla da će zemlju dobiti u doživotni posed i da ih ubuduće državne vlasti neće uznemiravati. Iz Bokčinovića su preseljene 103, a iz Vranješeva 73 porodice. Desetak godina kasnije (1763) doseljene su u Stapar i 73 srpske porodice sa pustare Đurić, ranijim poreklom iz naselja Sentivan Prigrevica. Iz Bokčinovića su, osim ostalih, preseljeni preci današnjih staparskih porodica: Abadžin, Aprelić, Baćinski, Bajčetić, Božin, Brankov, Budimac, Budišin, Volić, Đurđev, Živković, Zavišin, Zarić, Ivkov, Katanić, Katić, Kovačev, Kuljanski, Kurucić, Lazić, Lukić, Marić, Marković, Matić, Mrđanov, Mucić, Nagulov, Nedić, Nudić, Pavkov, Panić, Parabucki, Pejin, Petrović, Stakić, Stojakov, Stojaković, Stojšić, Subotin, Trifunov, Trnjakov, Ćurčić i Civrić. Iz Vranješeva su poreklom preci staparskih porodica Bojanić, Vračarić, Vučenov, Gavrilović, Danguzov, Jerković, Josić, Kojin, Ljubišić, Marcikić, Miletin, Milošev, Mirković, Mrđanov, Nikačev, Nikolić, Plužarev, Popović, Simin, Stokanov, Trnjakov i Ćirić. Iz Sentivana Prigrevica, odnosno sa pustare Đurić, naseljeni su preci porodica Beljčev, Danilov, Jerković, Maksimović, Madžarev, Miovanov, Milošev, Pantelinac, Popović (druga grana), Rajić, Stojakov (druga grana), Stojšić (druga grana), Tomić i Čupić.

Naselje Bokčinović na mapi iz 1726. god.
Podunvaski gusari polovinom 18. veka

Uskoro su ataru Stapara priključeni i atari okolnih pustara Salašić, Samotvorica, Oblica, a delimično i Preradović.

Prvi crtež naseljenog Stapara na mapi iz 1755. god.

Staparci su se tada bavili stočarstvom i imali su stada u kojima je ukupno bilo preko 40.000 ovaca. Već 1769. g. selo je imalo 211 kuća i malu crkvu, sa četiri pravoslavna sveštenika. Današnja crkva Vavedenja Bogorodice sagrađena je 1766, a osvećena 1776. godine. Njen ikonostas je naslikao znameniti srpski ikonopisac Jakov Orfelin 1790. godine. Jedan vek kasnije (1863) sagrađena je i crkvica Uspenja Presvete Bogorodice na staparskoj vodici pored reke Mostonge.

Staparska pravoslavna crkva Vavedenja Presvete Bogorodice

Selo je 1787. g. imalo 2.385 stanovnika u 316 domaćinstava, 1837. g. ovde je živeo 3.041 žitelj, a 1850. g. već 5.324 stanovnika. Stapar je u to vreme najveće srpsko selo u Bačkoj.

Stapar na mapi s kraja 18. veka i pečat sela iz prve polovine 19. veka

Prema podatku iz 1805. g. atar Stapara prostirao se na 20.520 starih jutara (staro jutro je zahvatalo 2.000 kvadratnih hvati).

Atar Stapara 1805. god.

Tokom Mađarske revolucije 1848/49. g. proradila je kod dela Staparaca predačka gusarska krv, te su više puta organizovane bande iz Stapara pljačkale Sombor u vreme međuvlašća.

 

Godine 1873. osnovana je u Staparu Srpska čitaonica, a od 1895. g. postoji i železnička stanica, na pruzi Sombor-Novi Sad. Selo je 1900. g. na svom demografskom vrhuncu sa 5.567 stanovnika, nakon čega je broj žitelja u stalnom opadanju. Na velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu 1918. g. učestvovalo je pet žitelja Stapara. Elektrifikacija sela započela je krajem dvadesetih godina 20. veka.

Stapar na ručno bojenoj fotografiji s početka 20. veka
Stapar 1929. god.

Stapar je podario nekoliko izuzetno značajnih imena srpskoj kulturi (zakonopisac i projektant Nikola Stanković, muzičar Stevan Bačić Trnda, arhimandrit Visarion Stakić, književnik Miroslav Josić Višnjić, istoričar umetnosti Dinko Davidov, istoričar književnosti Radivoj Stokanov).

Stapar danas

Popis iz 2011. g. u selu beleži 3.282 stanovnika.

                                                                                                                              Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.