Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

SOMBORSKA PRIVREDA U RAZDOBLJU SOCIJALIZMA

Mada Sombor u ratu nije pretrpeo znatnija materijalna razaranja, gradska privreda je nakon Drugog svetskog rata bila skoro zamrla. U okolna sela, a uskoro delimično i u grad, slila se tokom 1945/46. g. reka kolonizovanih porodica, najviše iz pasivnih i siromašnih krajeva Dalmacije, Like, Banije i Korduna, naseljenih na mesto nekada ekonomski jakog nemačkog stanovništva, a broj kolonizovanih porodica činio je jednu trećinu ukupnog stanovništva Sombora i okoline.

Izvršena je masovna konfiskacija i nacionalizacija privrednih preduzeća i zgrada, pa i zanatskih radionica u privatnom vlasništvu, koje su podržavljene. Agrarnom reformom zemlja je delimično podeljena kolonizovanom stanovništvu, ali i domaćim bezemljašima, a delimično je ostala u državnom posedu (zemlja je, iznad površine od 35 kat. jutara, oduzeta od 49 veleposednika, 13 verskih zajednica, 95 zemljoradnika i 119 domaćinstava kojima poljoprivreda nije bila osnovna delatnost, a ukupna površina oduzete zemlje bila je 10.320 jutara).

Somborski mlin 1947. godine
Privatna saračka radionica početkom pedesetih godina 20. veka

Kada su propali početni privredni eksperimenti posleratnih vlasti, pokrenuti u duhu nove ideologije, i kada je Sombor sa okolinom podneo velike žrtve u vreme nasilnog otkupa poljoprivrednih proizvoda, racionalnijim pristupom počela je pedesetih godina 20. veka, da se razvija privreda grada i opštine, posebno u oblastima poljoprivredne i prehrambene, ali i tekstilne, metalo-prerađivačke i građevinske industrije, kao i proizvodnja obuće i nameštaja.

Somborska privreda je ubrzano rasla od početka šezdesetih godina 20. veka, a bila je sve više zasnovana na snažnoj i razgranatoj savremenoj poljoprivrednoj proizvodnji. Svoj zenit imala je tokom sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka, kada je 1974. godine, spajanjem PIK “Sombor” i IPK “Bačka”, osnovan Poljoprivredni kombinat „Sombor“, koji je raspolagao sa 42.536 hektara zemlje (na teritoriji opštine Sombor, početkom sedamdesetih godina 20. veka, od 117.770 hektara zemlje u društvenom vlasništvu bilo je 57.508 hektara ili 48.83%, a u privatnom 60.262 hektara ili 51,17%) i zapošljavao oko 6.000 radnika i oko 8.00o kooperanata, te je bio treći po veličini u tadašnjoj Jugoslaviji. U okviru PK „Sombor“ bilo je 11 organizacija za biljnu i tri za stočarsku proizvodnju, 15 kooperacija i osam velikih industrijskih objekata poput fabrike sira i sladoleda „Somboled“ (sa istoimenim sladoledom omiljenim širom tadašnje SFRJ), uljare „Sunce“, fabrike semena i stočne hrane „Seme“, klanične i mesne industrije „Somes“, mlinske industrije „Mlinarstvo“, a kasnije i fabrike hrane „Panonka“ itd.

Mlečna industrija “Somboled” 1975. g.
Zaštitni znak poznatog sladoleda “Somboled”
Berba kukuruza na njivama PK ‘Sombor’, polovinom sedamdesetih godina 20. veka
Silosi PK “Sombor”
Mesna industrija “Somes”
Kooperanti PK “Sombor”

Istovremeno, u gradu je postojala i velika Metaloprerađivačka industrija „Bane Sekulić“ (sa preko 1.500 zaposlenih), pokrenuta je proizvodnja dostavnih vozila, kasnije pri Zavodima „Crvena zastava“ iz Kragujevca (sa oko 400 zaposlenih), električnih aparata i uređaja pri preduzeću „Rade Končar“ iz Zagreba (sa preko 300 zaposlenih), kao i akumulatora, pri RMHK „Trepča“ iz Kosovske Mitrovice (preko 300 zaposlenih).

Radnik u metaloprerađivačkoj industriji “Bane Sekulić” u Somboru polovinom sedamdesetih godina 20. veka
Zaposleni u fabrici “Rade Končar” u Somboru 1976. g.
Black Horse, najpoznatiji proizvod somborske Fabrike akumulatora (noviji dizajn)

U tradicionalno razvijenoj tekstilnoj industriji radile su fabrike Dečje trikotaže „Vesna“, Industrije trikotaže „Zefir“, „Somborske tekstilne industrije“ i Industrije rukavica i auto presvlaka „Crvena zvezda“. Razvijena je bila proizvodnja kožne obuće koja je radila pri Kombinatu gume i obuće „Borovo“ (kasnije „Boreli“).

Tekstilna industrija u Somboru oko 1960. g.
Proizvodnja obuće u Somboru oko 1960. g.

Hemijskom proizvodnjom bavilo se preduzeće „Biljana“, drvno-industrijsko proizvodnjom „Sloga“, a građevinarstvom GP „Dušan Staničkov“, Preduzeće za građevinske radove i dekoracije „Boja“, te Preduzeće za inženjering, projektovanje i usluge „Inžinjeringprojekt“.

Postojala su i razvijena trgovinska preduzeća „Prehrana“, „Agrosavez“, „Građapromet“ i „Tkanina“, kao i ugostiteljsko-turističko preduzeće „Ravangrad“.

Somborsko Autotransportno preduzeće „Severtrans“ bilo je među najvećim u tadašnjoj Jugoslaviji.

Prepoznatljiv autobus somborskog “Severtransa”

Po učešću, u strukturi gradske privrede, polovinom sedamdesetih godina prošlog veka, najviše se isticala oblast poljoprivrede (45%), potom industrije (23,7%) i trgovine i ugostiteljstva (13,2%), a ostale privredne grane učestvovale su sa 18.1%.  Sombor je, prema standardu i kvalitetu života svojih građana, tada bio među razvijenijim gradovima i opštinama u nekadašnjoj Jugoslaviji.

Raspadom Jugoslavije i ratnim sukobima na teritoriji nekadašnje zajedničke države započeo je, početkom poslednje decenije 20. veka, privredni i društveni sunovrat Sombora. Izgubljena su dugogodišnja tržišta somborske privrede, došlo je do raspada velikih privrednih sistema, opala je proizvodnja u svim industrijskim granama, obustavljeni su izvoz i uvoz, nije bilo novih ulaganja i obnove tehnologije, a blizina ratnih zbivanja, desetine hiljade izbeglica i odliv radno sposobnog, mladog i obrazovanog stanovništva, učinili su da razdoblje od 1990. do 2000. g. ostane upamćeno kao jedno od najtežih u dugoj somborskoj istoriji.

Iako su građani Sombora 1996. i 2000. g. snažno ispoljili svoj demokratski potencijal i sklonost ka reformama postojećeg stanja, promene u srpskom društvu Somborcima nisu donele očekivan boljitak, pa je u periodu tranzicije došlo do daljeg opadanja privredne i ekonomske snage grada, a privatizacija nekada snažnih somborskih industrijskih preduzeća završavala je, mahom, njihovim gašenjem i povećanjem broja nezaposlenih. Nestankom velikih preduzeća iz vremena socijalizma, gradska privreda danas se oslanja na delatnost preko hiljadu malih i srednjih preduzeća.

“Fiorano” (u okviru grupe “Kalcedoiia”), jedini veći proizvodni pogon otvoren u Somboru u 21. veku

Milan Stepanović

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.