NAJSTARIJA SAČUVANA FRESKA U BAČKOJ

Najstarija poznata i sačuvana freska u Bačkoj nalazi se ujedno i u najstarijoj sačuvanoj crkvi na ovom prostoru – današnjoj franjevačkoj crkvi Uznesenja Marijina u Baču.

Bač je naselje sa najdužom urbanom tradicijom na ovom prostoru, po kome je čitava oblast Bačke dobila svoj naziv. Moguće je da se upravo na Bač odnosi zapis o episkopskom sedištu Druge, odnosno Donje Panonije, navedenom pod imenom Bacensi u pismu vizantijskog cara Justinijana I još 535. godine. Srednjovekovni ugarski izvori pominju Bač krajem 11. i početkom 12. stoleća kao sedište Bačke županije. U isto vreme grad je bio i jedno od dva središta Kaločko-bačke nadbiskupije.

Osnova današnje franjevačke crkve u Baču, svakako jednog od najsloženijih i najvrednijih kulturnih dobara na prostoru Vojvodine, nastala je krajem 12. veka. Na temeljima starije katedrale krstaški monaški red Kanonika Svetog Groba Jerusalimskog podigao je ovde svoj manastir i jednobrodnu romaničku baziliku od kamena i opeke. Iz tog vremena potiču apsida i prednja polovina današnje crkve, kao i zvonik. Nakon razaranja crkve tokom mongolske najezde 1241/42. godine, obnovili su je franjevci u gotičkom stilu. Tom prilikom toranj je dograđen do visine od 45 metara, a podignute su i manastirske zgrade.

Konačnim zaposedanjem Bača od strane Osmanlija (1542/43), nekadašnja crkva pretvorena je u Sulejman-hanovu džamiju i kao islamska bogomolja služila je sve do 1687. godine, kada su se turska vojna posada i stanovništvo, pred prodorom austrijske carske vojske, povukli iz grada. Iz vremena kada je crkva služila kao džamija u njenom zidu sačuvan je mihrab – niša usmerena prema Ćabi u Meki, koja označava pravac molitve. Već 1688. godine franjevci provincije Bosne Srebrene, pristigli iz Gradovrha kraj Tuzle, preuzeli su nekadašnju crkvu i manastir u Baču. Od tada je ovaj kompleks imao status franjevačke rezidencije, a potom i samostana.

Kada su 2011. godine započela istraživanja franjevačke crkve, prilikom radova na produbljivanju jedne niše pronađeni su ostaci srednjovekovnog živopisa na južnom kontraforu, koji je tokom gotičke obnove u 14. stoleću postao deo zida kule, odnosno zvonika. Živopis je nastao prilikom unutrašnjeg uređenja romaničke crkve, sagrađene nakon 1169. godine.

Od nekadašnje zidne slike sačuvan je samo deo predstave Raspeća Hristovog sa Bogorodicom. Pretpostavlja se da je ostatak živopisa stradao prilikom pustošenja Bača i crkve tokom mongolske najezde 1241. godine. Freska je kasnije, u okviru italijansko-srpskog projekta, konzervirana i restaurirana.

Posebnu pažnju privlači grčki natpis sa skraćenim imenom Isusa Hrista – IC XC. Njegova pojava mogla bi se posmatrati i u kontekstu grčkog crkvenog nasleđa Bača, koje se održalo do druge polovine 12. veka. O grčkom prisustvu u gradu tokom tog razdoblja svedoče arapski i vizantijski izvori. Arapski geograf Idrisi oko 1154. godine beleži da u Baču, pored trgovaca i zanatlija, žive i „učeni grčki ljudi“, pod kojima se najverovatnije podrazumevaju sveštenici, dok vizantijski istoričar Jovan Kinam 1164. godine pominje Bač (Pagacion) kao arhijerejsko sedište grčke Sremske episkopije.

I pojedini savremeni mađarski istoričari pretpostavljaju da je Bač od druge polovine 11. veka bio sedište nekadašnje grčke episkopije, preseljene iz Sirmijuma nakon mađarskog osvajanja tog grada. Kada su tokom 12. veka spojene Kaločka nadbiskupija i grčka episkopija Bač–Sirmijum, u arhivskim izvorima se veoma dugo pojavljuje formulacija o „kanonski sjedinjenim crkvama“. Kaločko-bački nadbiskup je potom vekovima, sve do početka 20. stoleća, nosio titulu „nadbiskupa po kanonu ujedinjene Kaločke i Bačke crkve“.

Pojam tog kanonskog sjedinjenja treba posmatrati u istorijskom kontekstu srednjovekovnih odnosa zapadne i istočne crkvene tradicije, kada granice između njihovih zajednica na ovom prostoru nisu uvek bile tako jednoznačne kao u kasnijim stolećima. Sama formulacija svedoči o nastojanju da se različite crkvene tradicije dovedu u institucionalnu i kanonsku vezu i predstavlja još jedan trag složenog crkvenog položaja srednjovekovnog Bača.

Detaljnu analizu freske načinio je dr Habil Ištvan Bona, profesor fresko-slikarstva na Katedri za restauraciju Mađarske likovne akademije u Budimpešti. Prema njegovom nalazu, najstarija sačuvana freska u Bačkoj izvedena je tehnikom i ikonografijom zapadnog, verovatno italijanskog fresko-slikarstva, sa karakterističnim crvenim podslikavanjem na vlažnoj žbuci, koja je ovde tanka i jednoslojna. Za početna slova Hristovog imena, koja su ispisana na grčkom jeziku, Bona napominje da se grčki natpisi sreću i u zapadnoj umetnosti, sve do 14. stoleća.

Tako se u jednom malom, sačuvanom fragmentu zidnog slikarstva ukrštaju različiti slojevi prošlosti Bača – romanički i gotički, vizantijski i zapadni, balkanski i ugarski. Freska Raspeća, nastala pre više od osam stoleća i slučajno ponovo otkrivena tek 2011. godine, danas je dostupna posetiocima franjevačkog samostana u Baču.

Milan Stepanović