• Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    OTKUD CAREVI I KRALJEVI U BEREGU, SELU KOD SOMBORA?

    U Somboru su, kroz istoriju, boravila svega dva evropska krunisana vladara (car Josif II, sin carice Marije Terezije, 1786. godine i njegov sinovac, car Franc I, 1807. godine). Ipak, postoji kod Sombora selo kroz koje je prošao i kraj koga je boravio neuporedivo znatniji broj krunisanih vladara nego u Somboru, tada značajnom administrativnom središtu velike Bačko-bodroške županije. Reč je o Beregu (današnjem Bačkom Bregu), malom i starom šokačkom naselju, severno od Sombora, sa svega par stotina kuća. U posedu austrijskog nadvojvode Fridriha Habzburškog nalazio se, krajem 19. i početkom 20. stoleća, predeo Karapandža, koji je pripadao zapadnom delu bereškog seoskog atara (udaljen je od sela pet do šest km u…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    KAKAV NOVAC SU KORISTILI NAŠI PRECI U VREME MARIJE TEREZIJE

    Novčani sistem zemalja Austrijskog carstva, odnosno Kraljevine Ugarske u kojoj su živeli i naši preci, bio je ustaljen polovinom 18. veka. Taj sistem nije bio ni malo jednostavan. – DENAR ili POLA KRAJCERA, bio je najniža novčana jedinica i kovan je u bakru, težine 5,5 grama i prečnika 21,5 mm. Jedna srebrna forinta (florin) vredela je 120 denara. – JEDAN KRAJCER predstavljao je šezdeseti deo srebrne forinte i kovan je u bakru, težine 10,4 grama i prečnika 25 mm. – TRI KRAJCERA ili GROŠ kovani su u srebru (čistoće svega 35%), kao dvadeseti deo srebrne forinte, težine 1,9 grama i prečnika 21 mm. – PET KRAJCERA ili 1/12 vrednosti forinte…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    LEMEŠKA PLEMIĆKA PORODICA ODRI

    Mađarskoj plemićkoj porodici Odri plemstvo je dodelio car Karlo VI, u Beču, 28. avgusta 1716. godine. Plemićko pismo i grbovnicu dobio je Nikola Odri (1653-1720) iz Terbegeca (danas Trebušovce u Slovačkoj), sa sinovima Andrijom, Jovanom, Martinom, Stefanom i Mihailom. Iste godine, u decembru, plemstvo porodice Odri ozvaničeno je u Hontskoj županiji, gde je potvrđeno i 1730. godine. Plemićki grb: u plavom polju štita, na zelenom tlu, nalazila se zlatna kruna, a iznad nje ruka u crvenom rukavu, sa rukoveti od 11 klasova pšenice. Isti motiv ponovljen je i iznad kacige sa krunom. Plašt oko štita bio je zlatno-crven sa leve, a zlatno-plav sa desne strane. Na tavanici sale grbova u…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    PRVE SRPSKE ŠKOLE U SOMBORU

    Sve do 1715. g. školstvo u Ugarskoj bilo je isključivo u konfesionalnoj nadležnosti, a crkve su podizale i izdržavale škole, koje su radile bez državnog uticaja i nadzora. Od 1715. godine, kada je donesen 74. zakonski član, koji se odnosio na školstvo u Ugarskoj, nadzor nad školama postao je kraljevsko pravo. Moguće je da su i u Somboru, kao i u drugim vojničkim šančevima na Potiskoj vojnoj granici, tada osnovane prve škole, a za školu na srpskom Karolj Trenčenji piše da je u gradu postojala već 1717. godine. Navodeći podatak iz Helfertove povesnice školstva u Austriji, Nikola Vukićević piše da su još pre 1702. godine postojale u iliričkim (srpskim) militarnim…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    SOMBORSKI NASTASIĆI

    Nastasići su jedna od najstarijih somborskih srpskih porodica, koja je u gradu najranije zabeležena na popisu komorskih stanovnika Sombora iz 1725/26. godine, kada su zapisani preci ove porodice Jovan i Živan Anastasić. Činjenica da su najstarije zapisani žitelji Sombora sa ovim prezimenom bili komorski podanici, a ne graničari (čije su porodice u gradu predstavljale većinu), mogla bi da ukazuje na starosedelačko poreklo Nastasića u Bačkoj, odnosno na mogućnost da su njihovi preci ovde boravili još u vreme turske uprave. Već na sledećem popisu somborskih komorskih stanovnika iz 1728. g. u Somboru su zapisani Jovan i Sava Nastasić, sa današnjim oblikom prezimena, koje će se ustaliti i kod njihovih potomaka. Na…

  • DAMARI RAVNICE,  Istorija,  Književnost,  OBZORJA PROŠLOSTI

    PRVA PREDSTAVA „GORSKOG VIJENCA“ U SOMBORU ILI ZAŠTO JE LAZA KOSTIĆ DOPISAO NJEGOŠEV SPEV

    Povodom obeležavanja 50-godišnjice smrti crnogorskog vladike i pesnika Petra II Petrovića Njegoša (1813-1851), u novosadskom Srpskom narodnom pozorištu prikazan je, po prvi put u celosti na pozorišnim daskama, najslavniji srpski dramski spev „Gorski vijenac“. Njegoševo besmrtno delo za scenu je, u dva čina, pripremio Antonije Tona Hadžić (tadašnji predsednik Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu), a muziku je komponovao Isidor Bajić. Za potrebe ove predstave, Hadžićev blizak prijatelj, slavni srpski pesnik Laza Kostić, napisao je, u januaru 1902. godine, u Somboru, Prolog za „Gorski vijenac“. Predstava je premijerno prikazana 26. januara (8. februara) 1902. g. u pozorištu Dunđerskog, u Novom Sadu. Pred početak predstave publika je oduševljeno,…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  SLAVNI SINOVI RAVNICE,  Znamenite ličnosti

    EUFORIČAN DOČEK SOMBORKI SRPSKOM RUDOLFU VALENTINU

    Pre 91 godinu, u utorak, 18. septembra 1928. godine, u Somboru je priređen najveći spontani doček u istoriji grada, i to čoveku čije ime danas, ogromnoj većini, ne znači ništa. Ipak, u to vreme bio je to najpoznatiji Srbin u svetskom filmu, a njegova popularnost u tadašnjoj Kraljevini SHS mogla je da se meri sa onom vrstom euforije koju je među ljubiteljima filma i muzike na zapadu izazivala pojava Rudolfa Valentina ili, nešto kasnije, Džejmsa Dina i Marlona Branda, pa i najvećih rok zvezda poput Elvisa Prislija, Bitlsa i Roling Stonsa. Reč je o Svetislavu Ivanu Petroviću, „srpskom Rudolfu Valentinu“, poreklom iz sela Sivca kraj Sombora (njegov otac Mladen bio…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    ZAŠTO SU SOMBORCI GREJALI GARAŽU

    Somborci važe za visprene i dosetljive ljude (barem su oni uvereni da je tako), ali da to nije uvek baš tačno, svedoči jedna stara izreka: “Greju k’o Somborci garažu”. Izreka se dugo mogla čuti među starijim Somborcima, ali i Novosađanima, a odnosila se na besmislenost nekog posla. Tajnu ove izreke otkriva natpis u beogradskom dnevnom listu “Vreme”, od pre tačno 79 godina (28. jula 1940). Godine 1939. Gradska uprava u Somboru, na čijem se čelu nalazio Radivoj Stojkov, intenzivno je radila na uređenju grada. Produživana je električna mreža prema najudaljenijim gradskim predgrađima, uveden je gradski autobus za prevoz putnika (do tog vremena autobuski prevoz je predstavljalo koncesiju “Vulkan-garaže”), asfaltirani su…

  • DAMARI RAVNICE,  Istorija,  Književnost,  OBZORJA PROŠLOSTI

    SKRIVENA PESMA O OČEVIM SUZAMA

    Đorđe Petrović, nekadašnji sveštenik somborskog Svetođurđevskog hrama i preparandijski katiheta, a zatim i profesor Karlovačke bogoslovije, bio je otac Veljka Petrovića, jednog od najznačajnijih srpskih pesnika i pripovedača. Nepunih sedam godina posle smrti svoje supruge i Veljkove majke Mileve, koja je preminula svega nekoliko sedmica nakon Veljkovog rođenja, Đorđe Petrović se 1891. g. zamonašio u manastiru Kovilju, gde je, po primanju monaškog čina, dobio ime Gerasim. Posle postiženja Đorđe Gerasim Petrović vratio se svojoj profesorskoj dužnosti u Karlovačkoj bogosloviji, gde je stekao glas odličnog pojca. Već u jesen iste godine Gerasim je proizveden za patrijaršijskog dvorskog protosinđela, čime mu je bio otvoren put ka zvanju vladike (episkopa). U jesen naredne…

  • Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI

    DVE PRIČE O SOMBORSKOM POP-NEMIRU

    Deda po majci znamenitog srpskog pesnika i pripovedača, Somborca Veljka Petrovića, bio je ovdašnji sveštenik Jovan Momirović (1816-1902), koga su Somborci, zbog prgavog temperamenta, zvali “pop Nemir”. Momirović je bio rođeni nećak znamenitog somborskog sveštenika, preparandijskog katihete i profesora, a kasnije vladike budimskog i bačkog, Pavla Platona Atanackovića (1788-1867), i potpuno je, po rečima svog unuka, ličio na ujaka (stari Somborci su za njega govorili: Ma isti pop Paja! Isti istacki, i stas, i glava, i hod, čak i glas!). Pune 64 godine, sve do smrti, Jovan Momirović je bio služitelj i paroh somborskog Svetođurđevskog hrama. Veljko Petrović je o svom dedi ostavio zapis, opisujući ga kao čoveka naoko protivrečnog…