Arhitektura,  Istorija,  OBZORJA PROŠLOSTI,  PALETA RAVNICE

210 GODINA SOMBORSKOG ZATVORA

Verovatno da nema grada u Srbiji, a moguće je i u okruženju, u kome se zatvor nalazi na istom mestu i u istom zdanju već 210 godina, kao što je to slučaj u Somboru.

Kada je 1786. g. car Josif II odredio da Sombor postane županijsko središte, u podrumima nekadašnjeg franjevačkog samostana bile su smeštene ćelije županijskog zatvora. To je ogorčilo prvog somborskog hroničara, franjevca fra Bonu Mihaljevića, koji je u svom spevu „Kripost posli smerti živi…“, napisanom ikavicom i bunjevačkim narečjem, zabeležio kako car manastir komitatu (županiji) prida / da tamnice odma ovdi zida.

Prvobitni županijski zatvor nalazio se u podrumima današnjeg Župnog dvora (nekadašnjeg Franjevačkog samostana)

Već 1787. g. Bačka županija (od 1802. g. Bačko-bodroška), načinala je plan za izgradnju nove zatvorske zgrade, u koju bi moglo da bude smešteno 150 zatvorenika. Nova zatvorska zgrada trebalo je da poseduje sve mere sigurnosti, ali i da ujedno uzme u obzir i zdravstveno stanje zatvorenika. Zidanje ovakvog zatvora procenjeno je na 15.240 forinti i 17 krajcara.

Ipak, zatvor nije odmah podignut, već je nastao u isto vreme kada i novo zdanje Županije, podignuto na ostrvu „Pandur“, koje je grad ustupio Bačko-bodroškoj županiji za podizanje njenog administrativnog zdanja, sagrađenog između 1805. i 1808. godine. Jednospratnica županijskog zatvora nalazila se iza zdanja Županije, a nju je, takođe, projektovao i sagradio županijski mernik Anton Bauer. Iznad ulaza u zgradu zatvora nalazio se toranj sa krstom i časovnikom, koji je ucrtan i na veduti Sombora iz 1818. godine.

Zatvorski toranj (iza zdanja Županije), na veduti Sombora iz 1818. god.
Zdanje somborskog županijskog zatvora sagrađenog između 1805. i 1808. god. (fotografija iz 1905. god.)

U zatvorskom dvorištu nalazila se kapelica Sv. Petra i Pavla, u kojoj su služili i zatvorenike ispovedali sveštenici obeju velikih hrišćanskih konfesija – pravoslavne i katoličke (starija kapela Sv. Petra i Pavla pominje se 1799. godine, kada je u njoj služio pravoslavni sveštenik Vaslije Milovanović, a iz 1801. g. potiče podatak o izgradnji nove kapele posvećene istim svetiteljima, unutar zatvorskog dvorišta). Kapela je obnovljena u vreme dogradnje Županije 1882. godine, a srušena je posle Drugog svetskog rata, kada je i sa zatvorskog tornja skinut simbol krsta. U kapeli se nalazila pravoslavna ikona „Deizis“, rad Mihaila Portića, pomalo naivnog somborskog ikonoslikara s početka 19. veka (Deizis je ikonografski motiv koji prikazuje Hrista sa Bogorodicom i Sv. Jovanom Krstiteljem, koji stoje sa strane u molitvenom stavu, okrenuti licem prema Hristu). Ikona je sačuvana do danas.

Zatvorska kapela Sv. Petra i Pavla, podignuta početkom 19. veka, na fotografiji iz 1905. god.
Deizis Mihaila Protića, koji se nalazio u zatvorskoj kapeli

Osim županijskog, u Somboru je postojao i gradski zatvor, koji se nalazio u prizemlju i podrumima Gradske kuće, a grad je, od elibertacije 1749. godine, ima gradskog službenika sa zvanjem nadzornik zatvora. Somborci, koji su i inače sa županijskim vlastima imali hladne odnose uzdržane učtivosti i suštinski dubokog nepoverenja, decenijama nisu želeli da urede gradski prostor ispred zdanja Županije i uklone okolne mesnice, koje su stvarale nečistoću i nesnosan zadah oko županijske zgrade, a istovremeno su prebacivali Županiji da iz dvorišta županijskog zatvora sva prljavština otiče na ulicu, gde stvara blato i smrad.

Zatvorski čuvar iz 19. veka

Zatvor je od Županije bio razdvojen visokim zidom, a u njemu je, u prilično lošim uslovima, stalno boravilo od 200 do 300 zatvorenika, sa teritorije cele Bačko-bodroške županije. Njih je čuvalo od 30 do 40 čuvara. Zatvorenici su krajem 18. i početkom 19. veka radili na prokopavanju Velikog bačkog (Francovog) kanala, kao i na podizanju zgrade Županije. Godine 1845. stanje u županijskom zatvoru je opisano kao žalosno. Prema podacima iz 1847. g. ovde se nalazilo 215 osuđenika, a 236 ih je, uz kauciju, bilo pušteno na slobodu. Županijski lekari često su davali primedbe na stanje u zatvoru, u kome su sobe bile hladne i vlažne, zadah od nečistoće nepodnošljiv, a zatvorenici obučeni u prnje i krpe ili sasvim goli. Znatan deo njih bio je bolestan, najčešće od skorbuta i zaraznih bolesti, a zatvorski čuvari su često bili prenosioci zaraza po gradu.

Prema opisu Antala Mindsentija, objavljenom 1831. godine, županijski zatvor se nalazio u dnu županijskog dvorišta i bio je kvadratnog oblika, a iznad samog ulaza u zatvor nalazio se toranj. Na sredini zatvorskog dvorišta postojala je kapelica, koja je bila takvog položaja da su zatvorenici u ćelijama, u nivou tla (bilo je i podzemnih ćelija), mogli kroz otvorena vrata, koja su bila izrađena od gvozdenih šipki sa unutrašnje strane i masivnih vrata sa spoljne, kroz velike prozore hodnika, koji se nalazio između kapele i ćelija, da vide sveštenika kako drži misu ili liturgiju pred oltarom. Ćelije su, navodi Mindsenti, bile velike, prozračne, visoke i, koliko je to moguće, čiste. Uprkos tome, vazduh u njima, naročito zimi, zaudarao je, jer je u ćelijima, povremeno, morao da bude smešten i veći broj zatvorenika. Zgrada u kojoj su se nalazile ćelije, uprkos tome što se nalazila u sklopu županijske zgrade, bila je okružena visokim zidom, a izvan tog zida nalazio se i zid koji je okruživao zdanje Županije. I pored toga, događalo se da su zatvorenici bežali iz ćelija, pa i onih podzemnih (u proleće 1808. g. pobegla su tri zatvorenika).

Županijski zatvor (zaokružen) na fragmentu mape Sombora iz 1878. god. (gore) i planu dogradnje zdanja Županije iz 1881. god. (dole)

Zgrada Županijskog zatvora popravljena je 1865. godine. U zatvorskim prostorijama kasnije je, decenijama, radila i poznata somborska Bitermanova štamparija, koja je postojala sve do 1920. godine, i koja je, pod imenom Oblasne štamparije, preseljena 1930. g. u Novi Sad. Zatvor je između dva svetska rata imao status Oblasne (Okružne) kaznione.

Županijski zatvor (levo) iza zadnje Županije, na fotografiji iz 1899. god.
Županijski zatvor i zid koji ga je okruživao, oko 1914. god.
Zdanje zatvora početkom 21. stoleća (2006. god.)

Od 1945. do 1966. g. zatvor se nalazio u sastavu gradskog Sekretarijata unutrašnjih poslova (SUP). Od 1966. do 1978. g. ova zatvorska ustanova funkcioniše u okviru Opštinskog suda u Somboru, a 1978. g. dobija status samostalne Ustanove za izvršenje kazne zatvora za osuđena lica sa teritorije opština Sombor, Apatin, Kula i Odžaci. Uredbom Vlade Republike Srbije o osnivanju zavoda za izvršenje zavodskih sankcija, somborski zatvor 1998. g. prerasta u Kazneno-popravni zavod i postaje jedan od pet kazneno-popravnih zavoda otvorenog tipa. Maksimalan broj lica lišenih slobode koja mogu da budu smeštena u Zavodu je 200 (50 lica u otvorenom odeljenju i 150 lica u odeljenju za izvršenje mere pritvora), tako da se kapacitet zatvora skoro nije menjao u poređenju sa planom njegove izgradnje iz 1787. godine.

Toranj zdanja nekadašnjeg županijskog zatvora (početak 19. veka)

Od 1969. g. zdanje zatvora u Somboru ima status zaštićenog spomenika kulture.

Milan Stepanović

 

Ostavite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena.